Toprağa kök salıp gökyüzüne uzanan bir mimari form… Ziggurat, yalnızca bir yapı değil; kutsal ile dünyevî olan arasındaki mesafeyi taşla ölçen bir dünya tasavvurudur.
Ziggurat Nedir?
Ziggurat (İng. Ziggurat; Alm. Zikkurat; Fra. Ziggourat), Mezopotamya uygarlıklarında ortaya çıkan, üst üste yerleştirilmiş teraslardan oluşan, basamaklı tapınak yapısını ifade eder. Sümer, Akad, Babil ve Asur şehirlerinde görülen zigguratlar, genellikle kentin merkezinde yükselir ve bir tanrıya adanır. En üst terasta yer alan kutsal mekân, tanrının yeryüzündeki ikametgâhı olarak düşünülür.
Ziggurat, ibadet edilen kapalı bir tapınaktan çok, yaklaşılan, ama girilmeyen bir kutsal merkeze işaret eder. İnsan, tanrıya doğru çıkar; fakat tanrının mekânına tam anlamıyla nüfuz edemez. Bu mesafe, yapının mimarisine bilinçli biçimde yerleştirilmiştir.
Dünden Bugüne Ziggurat
Zigguratların kökeni MÖ 3. binyıla, Sümer şehir devletlerine kadar uzanır. Tarım toplumunun merkezinde yer alan bu yapılar, yalnızca dinî değil; siyasal ve kozmolojik bir düzenin de mimari ifadesidir. Ziggurat, şehrin eksenidir: Rahip sınıfının bilgisi, kralın otoritesi ve tanrının iradesi aynı dikey hatta buluşur.
Zamanla Babil ve Asur dönemlerinde zigguratlar daha anıtsal hâle gelir. En bilinen örneklerden biri olan Babil zigguratı, sonraki yüzyıllarda “Babil Kulesi” anlatılarına ilham verir. Burada mesele, yüksekliğin kendisi değil; yüksekliğin anlamıdır. Göğe yaklaşma arzusu, aynı zamanda sınır ihlalinin ve cezalandırılma korkusunun da kaynağı olur.
Antik dünyanın çöküşüyle birlikte zigguratlar işlevini yitirir; ancak simgesel gücü kaybolmaz. Dikey mimari, kutsal-merkez fikri ve yukarı doğru düzenlenen hiyerarşi, farklı uygarlıklarda başka biçimlerle yeniden üretilir.
► Ziggurat bir tapınak mıdır, yoksa anıt mı?
Her ikisidir. Ziggurat, tanrıya adanmış bir yapıdır; ancak aynı zamanda kentin gücünü ve düzenini görünür kılan bir anıttır. Dini işlevi ile siyasal temsil birbirinden ayrılmaz.
► Neden basamaklıdır?
Basamaklar, tanrıya ani bir sıçrayışla değil, aşama aşama yaklaşılabileceği fikrini yansıtır. Bu mimari, kozmik düzenin katmanlı yapısını taşla somutlaştırır.
► Zigguratlara halk girer miydi?
Genel olarak hayır. Üst teraslar rahiplere ayrılmıştır. Halk, aşağıdan bakar; kutsal olanla arasındaki mesafe korunur. Bu da bilgiyi ve iktidarı sınırlı bir zümrede toplar.
► Babil Kulesi ile ziggurat aynı şey midir?
Babil Kulesi anlatısı, tarihsel bir ziggurat deneyiminin mitolojik yorumudur. Ziggurat somut bir yapıdır; kule anlatısı ise bu yapının insan-kibir-tanrı ilişkisi üzerinden yeniden kurgulanmış sembolik bir versiyonudur.
► Ziggurat neden hâlâ güçlü bir metafordur?
Çünkü hiyerarşi, merkezileşme ve “yukarıda olanın kutsallığı” fikri modern dünyada da farklı biçimlerde yaşamaya devam eder. Ziggurat, bu düşüncenin arketiplerinden biridir.
Popüler Kültürde Ziggurat
Ziggurat imgesi, arkeoloji ve tarih kitaplarının ötesinde, distopik ve mitolojik anlatılarda sıkça karşımıza çıkar. Bilimkurguda ve fantezi edebiyatında katmanlı şehirler, merkezî kuleler ve “erişilmesi yasak üst katlar” çoğu zaman ziggurat mantığıyla kurgulanır. Video oyunlarında ve fantastik evrenlerde görülen basamaklı tapınaklar, oyuncuya hem fiziksel bir tırmanış hem de sembolik bir sınav sunar. Sinemada ise ziggurat, çoğu zaman kadim bilgiye, kayıp uygarlıklara ya da tanrısal güce açılan bir eşik olarak kullanılır.
Genel Değerlendirme
Ziggurat, insanın göğe bakarak kendine yer açma çabasının mimari ifadesidir. Yükseldikçe kutsala yaklaşıldığına inanılan bu yapı, aynı anda hem umut hem sınır üretir. Ziggurat, “yukarı” fikrinin masum olmadığını hatırlatır: Her basamak, bir ayrıcalığı, bir mesafeyi ve bir iktidar düzenini de beraberinde getirir.
Velev’den İlgili Maddeler
► MEZOPOTAMYA
► SÜMER MİTOLOJİSİ
► HİYERARŞİ
► KRONOTOP
► KARNAVALESK
