Savaşın kendisini meşrulaştırmaz; onu sınırlamaya çalışır. Savaş hukuku, insanlığın en uç şiddet hâlinde bile kural koyma çabasının ürünüdür.
Savaş hukuku (İng. International Humanitarian Law; Alm. Humanitäres Völkerrecht; Fra. Droit international humanitaire), silahlı çatışmalar sırasında kimlerin, nasıl ve ne ölçüde güç kullanabileceğini düzenleyen uluslararası hukuk kurallarının bütünüdür.
Bu hukuk dalı; sivillerin korunmasını, savaş esirlerinin statüsünü, yaralıların ve sağlık personelinin dokunulmazlığını, kullanılan silahların sınırlarını ve savaş suçlarının tanımını kapsar. Amaç, savaşı “insanî” kılmak değil; insanî felaketi sınırlandırmaktır.
Savaş hukukunun kökleri, Antik Çağ’daki “haklı savaş” ve “esir muamelesi” tartışmalarına kadar uzanır. Ancak modern anlamda sistemleşmesi, 19. yüzyılda başlar. Özellikle savaş alanında yaralı askerlerin korunması fikri, savaş hukukunun merkezî meselesi hâline gelir.
Bu süreç, Cenevre Sözleşmeleri ile kurumsal bir yapıya kavuşur. 1949 tarihli sözleşmeler ve ek protokoller, savaş hukukunun temel metinlerini oluşturur. İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı yıkım, sivillerin ve savaş dışı unsurların korunmasını hukukun merkezine yerleştirir.
Soğuk Savaş sonrasında iç çatışmalar, vekâlet savaşları ve terörle mücadele başlığı altında yürütülen operasyonlar, savaş hukukunu yeni sınamalarla karşı karşıya bırakır. Bugün savaş hukuku; devlet ordularının yanı sıra silahlı gruplar, özel askerî şirketler ve asimetrik çatışmalar bağlamında da tartışılmaktadır.
► Savaş hukuku savaşı yasaklar mı?
Hayır. Savaşın nasıl yürütüleceğini düzenler.
► Siviller her koşulda korunur mu?
Evet, ilke olarak. Sivillerin hedef alınması savaş suçudur.
► Savaş suçlarını kim yargılar?
Ulusal mahkemeler, uluslararası mahkemeler ve özel ceza mahkemeleri.
► Silahlı gruplar da bu hukuka tabi midir?
Evet. Devlet dışı aktörler de savaş hukukuyla bağlıdır.
► Uygulanıyor mu?
Kısmen. İhlaller yaygındır; ancak hukuk, ihlalin adını koyar.
Savaş hukuku, popüler kültürde çoğu zaman ihlali üzerinden görünür olur.
Sinemada: Savaş suçları, sivil katliamları ve vicdan çatışmaları merkezde yer alır.
Belgesellerde: Tanıklıklar ve yargı süreçleri öne çıkar.
Romanlarda: Askerin ahlaki ikilemleri, hukuk ile emir arasındaki çatışma anlatılır.
Gazetecilikte: “Savaş hukuku ihlali” ifadesi, modern savaş haberlerinin temel kavramıdır.
Bu temsillerde hukuk, çoğu zaman gecikmiş ama gerekli bir adalet dili olarak yer alır.
Savaş hukuku, savaşın vahşetini ortadan kaldırmaz; fakat onu sınırsızlıktan kurtarmaya çalışır. Kurallar sıkça ihlal edilse bile, bu hukuk alanı sayesinde şiddet görünmezleşmez, adı konur. Savaş hukukunun asıl gücü, savaşı durdurmasında değil; savaşın mutlak bir serbestlik olmadığını hatırlatmasındadır.
► ULUSLARARASI İLİŞKİLER
► HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ
► CENEVRE SÖZLEŞMELERİ
► ICRC
► HOMO SACER
