Platonik aşk, cinselliğin yokluğu değil; arzunun yön değiştirmesidir. Bedenden başlayan çekimin, düşünceye ve hakikate doğru terbiye edilmesidir.
Platonik aşk, adını Platon’dan alan; bedensel arzuya indirgenmeyen, sevginin akıl ve ideayla ilişkilendirildiği bir aşk anlayışıdır. Günlük kullanımda çoğu zaman “karşılıksız” ya da “imkânsız” aşkla eşanlamlı kullanılsa da, felsefî anlamı bundan çok daha derindir.
Platonik aşk, sevilen kişiyi tüketilecek bir nesne olarak değil; hakikate açılan bir eşik olarak görür. Bu nedenle asıl hedef kişi değil, kişinin uyandırdığı düşünsel yükseliştir.
Platonik aşkın teorik zemini, Platon’un Şölen (Symposion) ve Phaidros diyaloglarında kurulur. Burada aşk (Eros), bir eksiklikten doğar; insan, sahip olmadığı iyiyi arar. Ancak bu arayış bedende kalırsa eksik, düşünceye yönelirse olgunlaşır.
Platon’un ünlü “merdiven” metaforunda, aşk şu aşamalardan geçer:
bedensel güzelliğe hayranlık → ruhsal güzelliğin farkına varış → erdem ve bilgelik → idea olarak Güzellik. Platonik aşk, bu yolculuğun adıdır.
Orta Çağ’da bu anlayış, Hristiyan düşüncesiyle birleşerek ruhani aşka evrilir. Rönesans’ta ise Marsilio Ficino gibi düşünürler aracılığıyla yeniden yorumlanır. Modern çağda kavram sadeleşir, hatta yoksullaşır; felsefî derinliğini kaybederek “ulaşılamayan sevgi” anlamına sıkışır.
Hayır. Karşılıksız aşk, ilişkinin toplumsal ya da duygusal olarak tek yönlü kalmasıyla ilgilidir. Platonik aşk ise karşılık aramaz; amacı birleşme değil yükselmedir. Bu nedenle platonik aşk, eksiklik değil; bilinçli bir yöneliştir.
► Platonik aşk cinselliği reddeder mi?
Reddetmez; onu merkezin dışına alır. Bedensel arzu başlangıçtır, son durak değildir.
► Platonik aşk neden “soğuk” algılanır?
Çünkü modern kültür, aşkı büyük ölçüde bedensel yoğunlukla tanımlar.
► Platonik aşk elitist midir?
Evet, belirli bir entelektüel ve etik çaba gerektirir; kendiliğinden değildir.
► Modern ilişkilerde karşılığı var mı?
Zayıftır; ancak hayranlık, öğretmen–öğrenci ilişkileri ve estetik bağlarda izleri görülür.
► Platonik aşk acı verir mi?
Verebilir; çünkü arzu vardır ama sahiplenme yoktur.
Popüler kültür, platonik aşkı çoğu zaman imkânsızlık ve ertelemeyle temsil eder. Sinemada ulaşamama, edebiyatta suskunluk, şarkılarda içe atma biçiminde görünür. Ancak bu temsiller, Platon’un aşk anlayışındaki düşünsel yükselişi çoğu zaman göz ardı eder.
Günlük dilde “platonik” kelimesi, felsefî içeriğinden koparak romantik bir mazerete dönüşür.
Platonik aşk, yalnızca düşüncede kalan bir sevgi biçimi değil; sinema tarihinin en etkileyici karşılıksız, imkânı sınırlı ya da erişilmez aşk hikâyelerini üretmiş bir anlatı hattıdır. Bu filmler, arzunun yalnızca bedensel yakınlıkla değil, zaman, kader, sosyo-kültürel engeller ve kişisel dönüşüm üzerinden de biçimlendiğini gösterir.
• Casablanca (1942) – II. Dünya Savaşı’nın gölgesinde, eski aşka duyulan hasret ve fedakârlık arasında kalmanın trajedisini anlatır. Rick’in Ilsa’ya olan duyguları, platonik aşka yakın bir sorumluluk ve vazgeçiş biçimine evrilir.
• Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) – Joel ve Clementine’in ilişkisi üzerinden aşk, hafıza ve kimlik arasındaki bağlılık sorgulanır. Film, hatıraları silme fikriyle aşkı sadece “anı” değil, varoluşsal bir süreç olarak ele alır; bu bakımdan platonik aşkın duygu laboratuvarı gibidir.
• La La Land (2016) – Mia ile Sebastian arasındaki ilişki yalnızca romantizm değil; hayatın yönlendirdiği yolların ayrılmasıdır. Biri diğerini derinden sever; ancak bu sevgi, ilişkinin varlığı için yeterli olmaz.
• Edward Scissorhands (1990) – Edward’ın Kim’e duyduğu sevgi, fiziksel yakınlığın mümkün olmadığı bir aşkı temsil eder. Bedensel temasın yokluğunda, sevgi ruhsal bir bağ olarak kurgulanır.
• The Perks of Being a Wallflower (2012) – Charlie’nin Sam’e olan duyguları, dostluk ve aşkın kesişiminde devam eder. Bir arkadaşlık ilişkisi, platonik duygularla yoğrularak izleyiciyi içine çeker.
• (500) Days of Summer (2009) – Tom’un Summer’a olan aşkı, klasik romantik beklentileri parçalayarak karşılıksızlığın zamansal ve duygusal katmanlarını açığa çıkarır.
• One Day (2011) – Dexter ve Emma’nın yıllar içindeki ilişkisi, aşkın zamanlamayla olan ironik gerilimini aksettiren bir anlatı sunar. Aşkın gerçekleşmesi, gelgitli anların toplamında bir ideal değil; bir “yaşanmışlık” olarak kalarak platonik duyguların sınırlarını zorlar.
Bu örnekler, sinemanın aşkı yalnızca tutkulu bir finalle değil; süreç, engeller ve bilinçli ertelemelerle anlatabileceğini gösterir. Platonik aşk, beyazperdede bazen “ulaşılamayan ideal” olarak; bazen de erişilemez arzunun sanatını kuran bir anlatı hattı olarak var olur.
Edebiyat, platonik aşkın en doğal mecralarından biridir. Çünkü yazı, doğası gereği mesafeyi, ertelenmişliği ve iç konuşmayı taşır. Sinemanın görsel yoğunluğu karşısında edebiyat, platonik aşkı çoğu zaman söylenmeyen, yazıya dökülemeyen ya da geç kalınmış bir duygu olarak işler.
Bu hattın erken ve çarpıcı örneklerinden biri Genç Werther’in Acıları’dır. Werther’in Lotte’ye duyduğu aşk, karşılıksız olmanın ötesinde, ahlaki ve toplumsal sınırlar nedeniyle askıya alınmış bir arzudur. Werther, sevdiği kadına sahip olmayı değil, onu sevmeyi sürdürmeyi seçer; bu yönüyle platonik aşk, yıkıcı bir iç deneyime dönüşür.
Benzer bir mesafe ve içe kapanma, Aşk-ı Memnu’da farklı bir biçimde görünür. Bihter ile Behlül arasındaki ilişki fiziksel bir aşka evrilse de, romanın merkezindeki duygusal gerilim, uzun süre bakışlar, ima ve bastırılmış arzu üzerinden ilerler. Burada platonik olan, aşkın kendisinden çok yaşanamayan hâlidir.
Platonik aşkın edebiyattaki en saf biçimlerinden biri ise İmkânsız Aşk çizgisinde aranabilir. Zweig’ın anlatılarında aşk, çoğu zaman itiraf edilemeyen, tek taraflı yaşanan ve tam da bu yüzden derinleşen bir duygudur. Aşk, burada bir ilişki değil; bilinç hâlidir.
Rus edebiyatında Yeraltından Notlar gibi metinlerde platonik aşk, toplumsal uyumsuzluk ve kendilik bilinciyle iç içe geçer. Anlatıcı, sevgiye yaklaşır ama temas edemez; arzu vardır, fakat ilişki mümkün değildir. Platonik aşk, burada kendini sabote eden bir bilinç biçimi hâlini alır.
Modern edebiyatta ise platonik aşk, çoğu zaman zamanla yarışan ya da zaman tarafından boşa düşürülen bir duygu olarak belirir. Masumiyet Müzesi, fiziksel birliktelik yaşanmış olsa bile, asıl aşkın hafıza ve nesneler üzerinden sürdürülen platonik bir sadakate dönüştüğünü gösterir. Kemal’in Füsun’a duyduğu aşk, sahip olmaktan çok saklamaya ve korumaya yöneliktir.
Şiirde ise platonik aşk neredeyse kurucu bir temadır. Divan şiirindeki mâşuk, çoğu zaman erişilemezdir; modern şiirde de aşk, temas değil yakınlık ihtimali üzerinden kurulur. Bu nedenle edebiyat, platonik aşkı anlatırken eksiklikten şikâyet etmez; onu estetik bir imkâna dönüştürür.
Platonik aşk, aşkı yoksullaştırmaz; aksine ona etik ve düşünsel bir derinlik kazandırır. Modern çağda yanlış anlaşılmasının sebebi, aşkın hızlandırılması ve bedene indirgenmesidir. Oysa Platon’a göre aşk, aceleye gelmez; sabır, mesafe ve düşünce ister.
Platonik aşk, sevmekten vazgeçmek değil; nasıl seveceğini öğrenmektir.
► MASUMİYET MÜZESİ
► MELODRAM
► ARABESK
► MELANKOLİ
► POPÜLER KÜLTÜR
