Piyasalar yalnızca arz ve talep dengesiyle hareket etmez; korku, umut, sürü psikolojisi ve pişmanlık da fiyatların içine yazılır. Piyasa psikolojisi, ekonominin bu insani artığını anlamaya çalışır.
Piyasa psikolojisi (İng. Market Psychology; Alm. Marktpsychologie; Fra. Psychologie des marchés), yatırımcıların duyguları, bilişsel önyargıları ve kolektif davranışlarının finansal piyasalardaki fiyat hareketlerini nasıl etkilediğini inceleyen kavramsal çerçevedir. Bu yaklaşım, piyasayı rasyonel aktörlerin kusursuz dengesi olarak gören klasik varsayımlara mesafe alır.
Piyasa psikolojisi; korku ve açgözlülük döngüleri, sürü davranışı, aşırı özgüven, kayıp kaçınması ve “kaçırma korkusu” (FOMO) gibi dinamikleri merkeze koyar.
Piyasa psikolojisinin kökleri 18. ve 19. yüzyıldaki spekülatif dalgalanmalara kadar uzanır. Lale Çılgınlığı gibi erken örnekler, fiyatların beklentiyle şiştiğini göstermiştir. 20. yüzyılın ortalarında davranışsal yaklaşımlar güç kazanır; ekonomik kararların duygusal ve bilişsel sınırlara tabi olduğu kabul edilir.
Bu alanda Daniel Kahneman ve Amos Tversky’nin çalışmaları belirleyicidir. “Davranışsal finans” başlığı altında, rasyonellik varsayımı yerini sınırlı rasyonellik fikrine bırakır. 2008 küresel finans krizi ve sonrasında kripto varlık dalgalanmaları, piyasa psikolojisini ana akım tartışmanın merkezine taşır.
► Piyasalar neden sık sık balon üretir?
Çünkü fiyatlar, yalnız bugünkü değeri değil, gelecek hikâyelerini de satın alır. Hikâye bozulduğunda balon söner.
► Sürü psikolojisi nedir?
Bireylerin, kendi analizlerinden çok çoğunluğun davranışını takip etmesi. Güven verir; ama hatayı büyütür.
► Korku mu açgözlülük mü daha etkilidir?
Korku. Açgözlülük fiyatı yükseltir; korku ise ani ve sert düşüşler yaratır.
► Uzmanlar da piyasa psikolojisine kapılır mı?
Evet. Deneyim, önyargıları azaltmaz; bazen daha sofistike hâle getirir.
► Piyasa psikolojisi ölçülebilir mi?
Dolaylı olarak: volatilite endeksleri (VIX), duyarlılık anketleri ve işlem hacimleriyle izlenebilir.
Piyasa psikolojisi, finans filmleri ve belgesellerinde “çöküş anı” sahneleriyle görünür olur. Borsa salonlarındaki panik, telefonların susmadığı dakikalar ve ekranlara kilitlenmiş yüzler; piyasanın duygusal anatomisini temsil eder. Roman ve dizilerde ise bu alan, hırs ve yıkımın dramatik bir arka planı olarak kullanılır.
Piyasa psikolojisi, finansı matematikten ibaret görmeyen bir bakış sunar. Piyasa, insanlardan oluşur; insanlar da duygulardan. Bu nedenle fiyat grafikleri, aynı zamanda kolektif ruh hâlinin kaydıdır.
► SPEKÜLASYON
► LALE ÇILGINLIĞI
► BİLGİ ZEHİRLENMESİ
► FOMO
► VARLIK BALONU
