Piyasa ekonomisi, üretim ve dağıtım kararlarının büyük ölçüde arz ve talep ilişkisi tarafından belirlendiği ekonomik sistemdir. Devletin müdahalesi sınırlıdır; fiyat mekanizması temel düzenleyici unsurdur.
Piyasa ekonomisi (İng. market economy; Alm. Marktwirtschaft; Fra. économie de marché), ekonomik faaliyetlerin özel mülkiyet, serbest girişim ve rekabet ilkeleri çerçevesinde yürütüldüğü sistemdir.
Bu modelde: üretim araçlarının büyük kısmı özel mülkiyettedir; fiyatlar, devlet tarafından değil, arz ve talep dengesiyle oluşur; tüketicinin tercihleri, üretimin yönünü belirler.
Fiyat, yalnızca bir rakam değil; sistemin bilgi taşıyıcısıdır.
Piyasa temelli ekonomik ilişkiler insanlık tarihi kadar eskidir; ancak modern anlamda piyasa ekonomisi 18. yüzyılda kuramsallaşmıştır.
Klasik iktisadın öncü isimlerinden Adam Smith, bireysel çıkarların “görünmez el” aracılığıyla toplumsal dengeye katkı sağlayabileceğini savunmuştur. Sanayi Devrimi ile birlikte piyasa ekonomisi Batı Avrupa’da kurumsallaşmış; 19. yüzyılda liberal kapitalizm baskın model hâline gelmiştir.
20. yüzyılda iki dünya savaşı, Büyük Buhran ve sosyal devlet uygulamaları, serbest piyasa modeline düzenleyici müdahaleleri beraberinde getirmiştir. Böylece tam serbest piyasa ile devletçi ekonomi arasında hibrit modeller doğmuştur. Günümüzde pek çok ülke, sosyal piyasa ekonomisi veya karma ekonomi biçiminde piyasa ilkelerini sosyal güvenlik mekanizmalarıyla birlikte yürütmektedir.
Piyasa ekonomisi, sinema ve edebiyatta çoğu zaman ya fırsatlar dünyası ya da acımasız rekabet düzeni olarak temsil edilir. Wall Street temalı yapımlar, borsa spekülasyonlarını ve sermaye hırsını dramatize ederken; distopik anlatılar piyasanın kontrolsüzlüğünü toplumsal eşitsizlik üzerinden eleştirir.
Aynı zamanda “girişimcilik kültürü” dizilerde ve belgesellerde bir başarı miti olarak sunulur. Start-up hikâyeleri, bireysel riskin ve yenilikçiliğin ödüllendirildiği bir piyasa anlatısını popülerleştirir.
1. Özel Mülkiyet
Bireylerin üretim araçlarına sahip olabilmesi esastır.
2. Rekabet
Firmalar arası rekabet, kaliteyi artırır ve fiyatları dengeler.
3. Fiyat Mekanizması
Arz fazlası fiyatı düşürür; talep fazlası fiyatı yükseltir. Bu dalgalanma üretim kararlarını yönlendirir.
4. Serbest Girişim
Bireyler ekonomik faaliyete özgürce katılabilir.
Piyasa ekonomisi; gelir dağılımında eşitsizlik yaratabileceği, tekelleşmeye yol açabileceği ve kamusal hizmetleri yeterince sağlayamayabileceği gerekçeleriyle eleştirilmiştir.
Buna karşılık savunucuları, piyasa ekonomisinin yenilikçiliği teşvik ettiğini, kaynakları etkin dağıttığını ve bireysel özgürlüğü güçlendirdiğini ileri sürer.
Tam serbest piyasa pratikte nadirdir. Günümüz ekonomilerinin çoğu Sosyal piyasa ekonomisi (Almanya modeli), Refah devleti uygulamaları (İskandinav ülkeleri), Düzenlenmiş kapitalizm gibi hibrit modellerle işler.
► Piyasa ekonomisi kapitalizmle aynı şey midir?
Kapitalizm daha geniş bir üretim ve mülkiyet sistemini ifade eder; piyasa ekonomisi ise fiyatların serbestçe oluştuğu işleyiş mekanizmasını anlatır. Çoğu zaman iç içe kullanılır.
► Devlet tamamen sistem dışı mıdır?
Teoride sınırlı rol öngörülür; pratikte ise hukuk, rekabet denetimi ve sosyal politika alanlarında devlet düzenleyici aktör olarak yer alır.
► Fiyat mekanizması neden önemlidir?
Fiyat, arz-talep dengesini yansıtan bir bilgi sinyalidir. Kıtlık ve bolluk hakkında üreticilere yön gösterir.
► Piyasa ekonomisi eşitsizlik üretir mi?
Eleştirmenler, gelir dağılımı sorunlarına yol açabileceğini savunur. Savunucular ise fırsat eşitliği ve girişim özgürlüğünün uzun vadede refah artışı sağlayacağını ileri sürer.
► Tam serbest piyasa mümkün müdür?
Modern dünyada tamamen müdahalesiz bir piyasa örneği neredeyse yoktur. Ekonomiler çoğunlukla karma modellerdir.
Piyasa ekonomisi yalnızca ekonomik bir düzen değildir; birey, devlet ve toplum arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağına dair bir tercihtir.
Fiyatların serbestçe oluştuğu bir sistemde, özgürlük ile eşitlik arasındaki gerilim daima tartışma konusu olmaya devam eder.
► SERBEST REKABET
► KAPİTALİZM
► VERİ KAPİTALİZMİ
► ESNEK KAPİTALİZM
► GÖRÜNMEZ EL
