Bir yön adı olarak doğar; zamanla siyasal, askerî ve kültürel anlamlarla yüklü bir jeopolitik alana dönüşür. Ortadoğu, yalnızca bir bölge değil, modern dünyanın en yoğun güç çatışmalarının sahnesidir.
Ortadoğu (İng. Middle East; Alm. Naher Osten; Fra. Moyen-Orient), Avrupa merkezli bir bakışla tanımlanmış, kesin sınırları olmayan bir coğrafi–siyasal bölgedir. Genel olarak Doğu Akdeniz, Anadolu’nun güneyi, Arap Yarımadası, İran ve Mezopotamya’yı kapsar.
Terim, ilk kez 20. yüzyılın başında İngiliz askerî ve diplomatik literatüründe kullanılır. Bu yönüyle Ortadoğu, yerel halkların değil, emperyal güçlerin harita dilinin ürünüdür.
Ortadoğu’nun modern tarihi, büyük ölçüde Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülmesi ile başlar. Birinci Dünya Savaşı sonrasında bölge, manda yönetimleri, yapay sınırlar ve dış müdahalelerle yeniden şekillendirilir. Sykes–Picot Anlaşması, bu sürecin en sembolik belgelerinden biridir.
20. yüzyıl boyunca Ortadoğu, üç ana eksen etrafında sürekli kriz üretir:
Devletleşme sorunları ve sınır ihtilafları,
Enerji kaynakları (özellikle petrol ve doğal gaz),
Kimlik, mezhep ve ideoloji çatışmaları.
Soğuk Savaş döneminde bölge, ABD ve Sovyetler Birliği arasında dolaylı çatışma alanı hâline gelir. İsrail’in kuruluşu, Arap–İsrail savaşları, İran Devrimi, Körfez Savaşları ve ABD’nin Irak işgali, Ortadoğu’nun küresel siyasetteki merkezî konumunu pekiştirir.
2010 sonrası dönemde Arap Ayaklanmaları, bölgedeki otoriter yapıları sarsar; ancak bu süreç birçok ülkede demokrasiye değil, iç savaşlara, parçalanmaya ve yeni otoriterlik biçimlerine evrilir. Suriye, Yemen ve Libya bu dönüşümün en ağır örnekleridir.
► Ortadoğu neden sürekli çatışma bölgesi olarak anılıyor?
Çünkü tarihsel miras, dış müdahaleler, enerji kaynakları ve zayıf devlet yapıları üst üste binmiştir.
► Petrol her şeyin sebebi mi?
Hayır. Petrol önemli bir faktördür; ancak kimlik, mezhep ve iktidar mücadeleleri olmadan tek başına açıklayıcı değildir.
► Sınırlar neden bu kadar sorunlu?
Çünkü birçok sınır, yerel toplumsal gerçekliklere göre değil, sömürgeci pazarlıklara göre çizilmiştir.
► Ortadoğu homojen bir bölge midir?
Hayır. Etnik, dilsel, mezhepsel ve siyasal açıdan son derece parçalıdır.
► Bölgenin geleceği neden hep “belirsiz” olarak tanımlanır?
Çünkü krizler çözülmeden donmuş hâlde kalır; her yeni müdahale eski sorunları derinleştirir.
Ortadoğu, popüler kültürde çoğu zaman şiddet ve kriz imgeleri üzerinden temsil edilir.
Sinemada: Syriana (2005), enerji, siyaset ve istihbarat ilişkilerini Ortadoğu merkezli bir ağ içinde ele alır.
Belgeselde: Al Jazeera ve BBC yapımları, bölgedeki savaşların arka planını tarihsel bağlamla birlikte sunar.
Edebiyatta: Amin Maalouf’un romanları, Ortadoğu’yu yalnızca çatışma değil, kültürel geçiş ve melezlik alanı olarak anlatır.
Medya dilinde: Ortadoğu, sıklıkla tekil bir kriz başlığına indirgenir; bu da bölgenin iç çeşitliliğini görünmez kılar.
Bu temsiller, bölgenin karmaşıklığını çoğu zaman sadeleştirerek aktarır.
Ortadoğu, sorunlarını “kendi başına” üretmiş bir coğrafya değildir. Modern tarihinde, dış müdahale ile iç iktidar mücadeleleri sürekli iç içe geçmiştir. Bölgeyi anlamak, yalnızca savaşları değil; yarım kalmış devletleşmeleri, bastırılmış toplumsal talepleri ve küresel güç ilişkilerini birlikte düşünmeyi gerektirir. Ortadoğu, krizden ibaret değildir; fakat kriz, bu coğrafyanın kaderi hâline getirilmiştir.
► SEDİR DEVRİMİ
► REFİK EL HARİRİ SUİKASTI
► KETAİB PARTİSİ
► JEOPOLİTİKA
► ARAP BAHARI
