Yarasalardan insanlara uzanan görünmez bir hat: Nipah virüsü, modern dünyanın en tehlikeli zoonotik salgın ihtimallerinden biridir.
Nipah virüsü (İng. Nipah virus), Paramyxoviridae ailesine bağlı, yüksek ölüm oranına sahip, insandan insana bulaşabilen zoonotik (hayvandan insana geçen) bir virüstür. İlk kez 1998–1999 yıllarında Malezya’da tanımlanmış; adını, vakaların görüldüğü Sungai Nipah köyünden almıştır. Virüs, insanlarda ağır ensefalit (beyin iltihabı) ve akut solunum yolu hastalıklarına yol açabilir.
Nipah virüsünün doğal rezervuarı, meyve yarasalarıdır (özellikle Pteropus türleri). İlk salgında virüs, yarasalardan domuzlara, domuzlardan da insanlara bulaşmıştır. Bu olay, modern epidemiyoloji açısından önemli bir kırılma noktasıdır; çünkü Nipah, hem hayvancılık pratikleri hem de ekosistem tahribatı ile doğrudan ilişkilendirilmiştir.
2000’li yıllardan itibaren Bangladeş ve Hindistan’da tekrar eden salgınlar görülmüş; bu vakalarda domuz ara konak olmaksızın, virüsün doğrudan yarasalardan insanlara (örneğin hurma özsuyunun kontaminasyonu yoluyla) geçtiği saptanmıştır. Ayrıca bazı salgınlarda insandan insana bulaş da belgelenmiştir; bu durum Nipah virüsünü küresel sağlık açısından daha da tehlikeli kılar.
Çünkü ölüm oranı yüksektir (%40–75), hızlı seyreder ve şu ana kadar onaylanmış bir aşı veya spesifik antiviral tedavisi yoktur.
Başlangıçta ateş, baş ağrısı ve halsizlik görülür; ilerleyen vakalarda bilinç kaybı, nöbetler ve koma gelişebilir. Solunum yetmezliği eşlik edebilir.
Evet. Özellikle sağlık çalışanları ve yakın temas hâlindeki bireyler risk altındadır. Bu özellik, Nipah’ı potansiyel bir pandemi adayı hâline getirir.
Hayır. Salgınlar genellikle bölgesel ölçekte kalmıştır; ancak virüs, Dünya Sağlık Örgütü’nün öncelikli patojenler listesinde yer almaktadır.
Her ikisi de zoonotiktir ve insandan insana bulaşabilir. Ancak Nipah’ın ölüm oranı çok daha yüksektir; buna karşılık bulaşıcılığı görece daha düşüktür.
Nipah virüsü, popüler kültürde COVID-19 kadar görünür olmasa da; salgın, biyolojik tehdit ve küresel sağlık krizleri üzerine yazılmış kitaplarda, belgesellerde ve bilim gazeteciliğinde sıkça anılır. Özellikle “bir sonraki pandemi ne olacak?” sorusunun sorulduğu çalışmalarda, Nipah virüsü çoğu zaman en karanlık senaryoların başında yer alır. Kurmaca metinlerde ise genellikle adı anılmadan, yüksek ölümcüllüğe sahip “yarasa kaynaklı virüs” olarak temsil edilir.
Nipah virüsü, yalnızca tıbbî bir mesele değildir; doğa ile kurulan ilişkinin, endüstriyel tarımın ve küresel hareketliliğin yarattığı kırılganlığın biyolojik bir göstergesidir. Salgınlar çağında Nipah, bize şunu hatırlatır:
Tehlike her zaman görünür değildir; bazen ormandan, bazen pazardan, bazen de bir bardak özsudan gelir.
