Muâviye b. Ebî Süfyân, İslam tarihinin en tartışmalı siyasal figürlerinden biridir. Onunla birlikte hilafet, seçimle belirlenen bir liderlikten hanedan sistemine evrilir.
Muâviye b. Ebî Süfyân (yaklaşık 602–680), Emevî hanedanının kurucusu ve İslam tarihinin ilk saltanat temelli halifesidir. 661–680 yılları arasında hüküm sürmüştür. İng. Muawiya I; Alm. Muʿāwiya I.; Fra. Muʿāwiya Ier olarak anılır.
Mekke’nin güçlü Ümeyyeoğulları ailesine mensuptur. İslam’ın ilk yıllarında Müslümanlara karşı savaşmış; Mekke’nin fethinden sonra İslam’a girmiştir.
Hz. Ömer döneminde Şam valiliğine getirilen Muâviye, burada güçlü bir idarî ve askerî yapı kurar. Hz. Osman’ın öldürülmesinden sonra başlayan iç savaş (I. Fitne) sürecinde Hz. Ali ile karşı karşıya gelir. 657’deki Sıffîn Savaşı ve ardından gelen hakem olayı, İslam siyasetinde derin bir kırılma yaratır.
661’de Hz. Ali’nin öldürülmesinin ardından Muâviye halife olur ve merkezini Şam’a taşır. Böylece:
Hilafet seçimle değil, fiilî güç ve siyasi uzlaşıyla belirlenir.
Yönetim babadan oğula geçecek biçimde düzenlenir.
Devlet yapısı merkezîleştirilir.
Muâviye’nin oğlu Yezid’i veliaht ilan etmesi, hilafetin saltanata dönüşmesinin en kritik adımıdır.
Muâviye, güçlü bir devlet adamı olarak anılır. Deniz gücünü geliştirmiş, Bizans’a karşı seferler düzenlemiş, idarî sistemi sağlamlaştırmıştır. Ancak onun dönemi aynı zamanda mezhep ayrışmalarının keskinleştiği bir dönemdir.
Şiî gelenekte Muâviye, Hz. Ali’ye karşı siyasal mücadele nedeniyle olumsuz bir figür olarak değerlendirilir. Sünnî tarih yazımında ise devlet kurucu yönü daha fazla öne çıkar.
► Muâviye sahabe miydi?
Evet. Peygamberle görüşmüş ve vahiy kâtipliği yaptığı rivayet edilir.
► Hilafeti neden Şam’a taşıdı?
Suriye’de güçlü bir askerî ve idarî altyapı kurmuştu; siyasi denge açısından Şam stratejik bir merkezdi.
► Muâviye döneminde iç savaş bitti mi?
Görece istikrar sağlandı; ancak mezhepsel ayrışmalar kalıcı hâle geldi.
► Muâviye’nin en tartışmalı kararı nedir?
Oğlu Yezid’i veliaht ilan etmesi.
► Muâviye olmadan Emevîler olur muydu?
Muhtemelen hayır; hanedan düzeninin kurucusu odur.
Muâviye, televizyon dizileri ve tarihsel dramatik anlatılarda genellikle Sıffîn ve Kerbelâ bağlamında görünür. Temsiller çoğu zaman mezhepsel bakış açısına göre şekillenir. Modern popüler anlatılar, onu ya stratejik bir lider ya da politik bir kırılmanın baş aktörü olarak sunar.
Muâviye, İslam tarihinin siyasal yönünü belirleyen isimlerden biridir. Onunla birlikte hilafet, bir inanç topluluğu liderliğinden, imparatorluk yönetimine dönüşür.
Muâviye’yi anlamak, İslam’da siyaset ile din arasındaki ilk büyük gerilimi anlamaktır.
