Bilgiye erişimin kolaylaşması, doğruya ulaşmayı otomatikleştirmez. Medya okuryazarlığı, haberin kendisinden çok nasıl üretildiğini, nasıl sunulduğunu ve neden dolaşıma sokulduğunu sorgulama becerisidir.
Medya okuryazarlığı (İng. Media Literacy; Alm. Medienkompetenz; Fra. Littératie médiatique), bireylerin medya içeriklerini eleştirel biçimde okuma, çözümleme, değerlendirme ve gerektiğinde üretme yetkinliğini ifade eder. Amaç, pasif tüketicilikten aktif farkındalığa geçmektir.
Bu kavram, “haberi anlamak”tan öteye gider; kaynağı, dili, görsel kurguyu, ekonomik ve politik bağlamı hesaba katar.
Kavramın kökleri 20. yüzyılın ortalarında kitle iletişim araçlarının yaygınlaşmasına uzanır. Televizyonun toplumsal etkisi tartışılırken, izleyicinin “korunması” fikri öne çıkar. 1990’lardan itibaren yaklaşım değişir: Koruma yerine yetkilendirme (empowerment) hedeflenir.
Bu dönüşümde UNESCO’nun çalışmaları belirleyicidir. “Medya ve Bilgi Okuryazarlığı” (MIL) çerçevesi, dijitalleşmeyle birlikte kavramı genişletir. Sosyal medya, algoritmalar ve yapay zekâ destekli içerikler, okuryazarlığı teknik bir beceriden demokratik bir zorunluluğa dönüştürür.
► Medya okuryazarlığı neden bugün daha önemli?
Çünkü içerik miktarı arttıkça, yanlış ve yanıltıcı bilgi de çoğalıyor. Ayırt etme becerisi olmadan bilgi, yük hâline gelir.
► Tarafsız medya mümkün mü?
Tam anlamıyla hayır. Medya okuryazarlığı, tarafsızlık iddiasını değil; konumlanmayı tanımayı öğretir.
► Görsel manipülasyon nasıl çalışır?
Kadraj, başlık, renk ve tekrar yoluyla. Okur çoğu zaman metni değil, ilk izlenimi tüketir.
► Algoritmalar okuryazarlığın neresinde?
Merkezinde. Algoritmalar, neyi gördüğümüzü belirler; okuryazarlık, bu görünmez editörü fark etmeyi gerektirir.
► Medya okuryazarlığı sansüre yol açar mı?
Hayır. Amaç yasaklamak değil; bilinçli seçim yapabilmektir.
Belgeseller, podcast’ler ve “doğrulama” platformları, medya okuryazarlığını popüler söyleme taşır. Sosyal medyada “fact-check” kültürü yaygınlaşsa da, hız ve duygusallık çoğu zaman eleştirel düşüncenin önüne geçer. Diziler ve filmler, medya gücünü genellikle manipülasyon ve skandal ekseninde anlatır; bu da izleyicinin şüphe kasını canlı tutar.
Medya okuryazarlığı, bilgi çağında bir “ekstra” değil, temel yurttaşlık becerisidir. Okur, izleyici ve kullanıcı; ancak sorguladığı ölçüde özgürdür. Bilgiyle kurulan ilişki ne kadar bilinçliyse, manipülasyonun etkisi o kadar sınırlı kalır.
► MANİPÜLASYON
► PROPAGANDA
► ALGI YÖNETİMİ
► POPÜLER KÜLTÜR
► POPÜLER BİLİM
