Bir barış metninden fazlası; bir imparatorluğun hukuken kapanışı, yeni bir ulus-devletin dünya sahnesine kabulü… Lozan Antlaşması, Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasal ve hukuksal temel taşlarından biridir.
Lozan Antlaşması/Lozan Sulh Muâhedenâmesi (İng. Treaty of Lausanne; Alm. Vertrag von Lausanne; Fra. Traité de Lausanne), 24 Temmuz 1923’te Lozan’da imzalanan ve Türkiye ile Birinci Dünya Savaşı’nın galip devletleri arasındaki savaş hâlini sona erdiren uluslararası barış antlaşmasıdır. Antlaşma, Türkiye’nin egemenliğini tanımış; sınırlarını, siyasal statüsünü ve uluslararası ilişkilerdeki konumunu hukuken güvence altına almıştır.
Bu metinle birlikte Sevr Antlaşması geçersiz kılınmış; kapitülasyonlar kaldırılmış; yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası hukuk zemininde kabul edilmiştir.
Lozan süreci, Millî Mücadele’nin askerî zaferlerinin diplomatik alana taşınmasıdır. Mudanya Mütarekesi’nin ardından başlayan konferans, zorlu ve uzun müzakerelere sahne olmuş; özellikle kapitülasyonlar, Boğazlar rejimi, azınlıklar ve sınırlar gibi başlıklarda sert pazarlıklar yaşanmıştır.
Antlaşma, Osmanlı İmparatorluğu’nun hukuken sona erdiğini teyit ederken, Türkiye Cumhuriyeti’nin modern bir ulus-devlet olarak inşasının önünü açmıştır. Zaman içinde Lozan, iç politikada tartışmalara konu edilse de, uluslararası hukuk açısından Türkiye’nin meşruiyet belgesi olma niteliğini korumaktadır.
► Lozan Antlaşması neden bu kadar merkezi bir metindir?
Çünkü Türkiye’nin bağımsızlığını ve egemenliğini uluslararası düzeyde tanıyan kurucu belgedir.
► Lozan, Sevr’in tam karşıtı mıdır?
Evet. Sevr, parçalanmayı; Lozan ise bütünlüğü ve egemenliği temsil eder.
► Kapitülasyonların kaldırılması ne anlama gelir?
Türkiye’nin ekonomik ve hukuksal bağımsızlığının tesis edilmesi anlamına gelir.
► Antlaşma azınlıklar meselesini nasıl ele alır?
Azınlıklar din esasına göre tanımlanmış; karşılıklı nüfus mübadelesiyle kalıcı çözümler hedeflenmiştir.
► Lozan bugün hâlâ geçerli midir?
Evet. Uluslararası hukuk bakımından yürürlükte olan bir antlaşmadır.
Lozan, Türkiye’de tarih yazımı, belgeseller ve siyasal söylemler içinde sıkça referans verilen bir metindir. Romanlarda ve filmlerde çoğu zaman “kuruluş anı”nın simgesi olarak yer alır; siyasal tartışmalarda ise ulusal egemenliğin ölçütü olarak anılır. Popüler kültürde Lozan, çoğu zaman tarihsel gerçeklikten ziyade ideolojik yorumlarla yeniden üretilir.
Lozan Antlaşması, askeri zaferin diplomatik karşılığıdır. Bir yandan Osmanlı geçmişiyle hukuki bağları koparırken, diğer yandan modern Türkiye’nin uluslararası sistemdeki yerini tanımlar. Tartışmaları aşan yönüyle Lozan, Türkiye’nin egemenlik iddiasının en sağlam dayanaklarından biri olmaya devam etmektedir.
► BALKAN PAKTI
► MUDANYA MÜTAREKESİ
► KATALONYA REFERANDUMU
► BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİ
► ULUS-DEVLET
