Operada söylenen her söz, aslında önceden yazılmış bir sahne planıdır. Libretto, müziğin taşıdığı duyguyu kelimelere; sahnedeki hareketi cümlelere dönüştüren görünmez iskelettir.
Libretto (İt. libretto; Alm. Libretto; Fra. Livret), opera, operet, oratoryo, kantat ve müzikal gibi sahneye dayalı müzikli eserlerin söz metnini ifade eder. Diyalogları, aryaları, resitatifleri, koro bölümlerini ve sahne yönergelerini kapsar. Bestecinin müziği, bu metnin üzerine inşa edilir.
Libretto, tek başına edebî bir metin olmaktan çok, müzikle tamamlanmak üzere yazılmış işlevsel bir metindir. Bu nedenle ritim, vurgu, nefes aralıkları ve sahne akışı, librettoda belirleyici rol oynar.
Librettonun kökeni, 16. yüzyıl sonlarında İtalya’da doğan opera geleneğine uzanır. Erken dönem operalarda libretto, mitolojik ve pastoral konuları işleyen şiirsel bir yapıdadır. 17. ve 18. yüzyıllarda ise libretto, kendi başına bir uzmanlık alanına dönüşür; librettist, besteciden ayrı bir yaratıcı figür olarak konumlanır.
18. yüzyılda Lorenzo Da Ponte gibi isimler, librettonun dramatik gücünü belirgin biçimde artırır. Da Ponte’nin Wolfgang Amadeus Mozart ile yaptığı iş birlikleri (Don Giovanni, Le nozze di Figaro) libretto–müzik ilişkisinin klasik örnekleri kabul edilir.
19. yüzyılda romantik opera yükselirken, libretto çoğu zaman tarihsel ya da edebî kaynaklardan uyarlanır. Giuseppe Verdi’nin operalarında libretto, dramatik yoğunluğun taşıyıcısıdır (La traviata). 20. yüzyılda ise çağdaş opera ve müzikallerde libretto, gündelik dil, politik alt metin ve deneysel anlatımlarla genişler.
► Libretto edebî bir tür müdür?
Kısmen. Okunabilir bir metindir; ancak asıl işlevini müzik ve sahneyle birlikte kazanır. Tek başına roman ya da oyun gibi değerlendirilmez.
► Librettist mi yoksa besteci mi daha belirleyicidir?
Eserden esere değişir. Kimi operalarda müzik, kimi operalarda dramatik yapı belirleyicidir. En güçlü örnekler, iki alanın dengeli iş birliğinden doğar.
► Libretto uyarlama olabilir mi?
Evet. Roman, tiyatro oyunu ya da mitolojik metinlerden uyarlanmış çok sayıda libretto vardır. Uyarlamada metin, müziğin ihtiyaçlarına göre yeniden şekillenir.
► Libretto dili neden çoğu zaman sade olur?
Çünkü anlaşılabilirlik esastır. Aşırı süslü dil, şarkı söyleme ve sahne akışını zorlaştırır.
► Müzikalde libretto var mıdır?
Evet. Müzikalde libretto, şarkı sözleri kadar konuşmalı diyalogları da kapsar ve anlatının bütününü kurar.
Libretto, popüler kültürde genellikle bestecinin gölgesinde kalır. Ancak opera ve müzikal uyarlamalarında, hikâyenin başarısı çoğu zaman librettonun sağlamlığına bağlıdır. Sinemaya uyarlanan operalarda ya da sahne arkası belgesellerinde, libretto “müziğin arkasındaki hikâye” olarak yeniden görünürlük kazanır. Ayrıca müzikallerin kitap uyarlamaları (libretto + şarkı sözleri) tiyatro dünyasında bağımsız bir okuma alanı oluşturur.
Libretto, müziğin taşıdığı duygunun anlamsal zeminidir. Görünmezdir; ama eksikliği hemen hissedilir. İyi bir libretto, besteciyi yönlendirmez; onunla birlikte düşünür. Bu yüzden libretto, sahne sanatlarında “ikinci planda” kalan ama olmazsa olmaz bir yapı taşıdır.
► ARYA
► LIED
► MELODRAM
► ÖZSOY OPERASI
► SENARYO
