Kompoloji, komplo teorilerini sistemli ve tutarlı bir bilgi alanı gibi sunma çabasıdır. Bilimsel görünümle dolaşıma giren şüphe üretimidir.
Kompoloji (İng. conspirology), komplo teorilerinin “bilimsel analiz” ya da “alternatif araştırma” adı altında üretilmesi ve yayılması pratiğini tanımlamak için kullanılan yarı-ironik bir kavramdır. Akademik bir disiplin değildir; daha çok eleştirel bir terimdir.
Kompoloji; olayları gizli bir üst akla bağlama eğilimi, tesadüfü reddetme ve karmaşık süreçleri tek merkezli açıklama üzerine kurulur.
Komplo teorileri modern değildir; ancak kompoloji, özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında medya ve yayıncılık aracılığıyla görünürlük kazanmıştır. Soğuk Savaş dönemi, gizli operasyonlar ve istihbarat faaliyetleri; komplo düşüncesine zemin hazırlamıştır.
Dijital çağda ise kompoloji sosyal medya algoritmaları, YouTube belgeselleri, forum kültürü aracılığıyla yaygınlaşmıştır.
Komplo anlatıları çoğu zaman şu yapıyı izler:
Resmî anlatıya güvensizlik
Gizli bir plan varsayımı
Seçilmiş kanıtların bir araya getirilmesi
Büyük bir açıklama iddiası
► Kompoloji neden çekicidir?
Çünkü karmaşık olaylara basit ve dramatik açıklamalar sunar.
► Komplo teorileri her zaman yanlış mıdır?
Hayır; bazı tarihsel olaylarda gizli operasyonlar gerçekten ortaya çıkmıştır. Ancak kompoloji, şüpheyi yöntem değil sonuç olarak kullanır.
► Bilimle farkı nedir?
Bilim, yanlışlanabilirlik ve kanıt üretimi üzerine kurulur; kompoloji ise seçilmiş kanıtlarla doğrulama eğilimindedir.
► Neden dijital çağda arttı?
Bilgi fazlalığı ve güvensizlik ortamı, kompolojik anlatıları besler.
► Kompoloji zararlı mıdır?
Toplumsal güveni aşındırabilir; özellikle sağlık ve siyaset alanında risk üretir.
Kompoloji, filmler ve dizilerde dramatik bir anlatı aracı olarak sıkça kullanılır. Gizli örgütler, paralel yapılar, dünya düzenini yöneten elitler gibi temalar; hem heyecan hem de güvensizlik üretir. Ancak kurmaca ile gerçek arasındaki sınır silikleştiğinde kompoloji kamusal alana taşınır.
Kompoloji, bilgi çağının paradokslarından biridir: Bilgi arttıkça şüphe de artar. Ancak şüphe, eleştirel düşünceyle birleşmediğinde, komplo anlatısına dönüşür.
Her şeyin arkasında bir plan aramak, bazen gerçeği değil; korkuyu büyütür.
► KOMPLO TEORİSİ
► AY İNİŞİ KOMPLO TEORİSİ
► MEDYA OKURYAZARLIĞI
► DÜZ DÜNYA TEORİSİ
► POPÜLER BİLİM