Kabare, müzik, skeç, monolog ve dansın bir araya geldiği; çoğu zaman toplumsal ve siyasal eleştiri içeren sahne sanatıdır. Küçük mekânlarda, izleyiciyle yakın temas içinde icra edilir.
Kabare (Fra. cabaret; Alm. Kabarett), 19. yüzyıl sonlarında Fransa’da ortaya çıkan; eğlence ile hicvi birleştiren sahne türüdür. Geleneksel tiyatrodan farklı olarak daha samimi mekânlarda, çoğu zaman masa düzeninde oturan seyirciye hitap eder.
Kabare gösterilerinde politik taşlamalar, güncel olaylara göndermeler, müzikal performanslar ve absürd skeçler bir arada bulunabilir. Türün temel özelliği, doğrudanlık ve eleştirelliktir.
Kabare kelimesi, Fransızca meyhane anlamına gelen cabaretden türetilmiştir.
Kabarenin modern biçimi 1881’de Paris’te kurulan Le Chat Noir ile kurumsallaşmıştır. Burada şiir, müzik ve politik taşlama iç içe geçmiştir.
20. yüzyıl başında Almanya’da kabare güçlü bir siyasal eleştiri aracına dönüşmüştür. Özellikle Weimar Cumhuriyeti döneminde Berlin kabareleri, toplumsal krizleri ve yükselen otoriterliği sahneye taşımıştır. Nazi döneminde ise kabare ya sansürlenmiş ya da sürgüne itilmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri’nde kabare daha çok müzikal ve stand-up geleneğiyle harmanlanmış; Broadway kültürüyle kesişmiştir.
Türkiye’de ise kabare 1960’lardan itibaren belirginleşmiş; özellikle politik taşlama ve toplumsal eleştiri alanında etkili olmuştur. Bu bağlamda Haldun Taner öncü isimlerden biridir.
Türkiye’de kabare tiyatrosu, modern anlamıyla 1967’de kurulan Devekuşu Kabare ile kurumsallaşır. Türün öncüsü Haldun Taner, geleneksel Türk tiyatrosunun meddah, ortaoyunu ve taşlama damarını çağdaş mizah anlayışıyla buluşturmuştur. Devekuşu Kabare, kısa sürede Zeki Alasya ve Metin Akpınar ikilisiyle özdeşleşmiş; politik eleştiriyi şarkı, dans ve skeçlerle harmanlayan özgün bir sahne dili geliştirmiştir.
1967’den 1992’ye kadar faaliyet gösteren Devekuşu Kabare, Türkiye’nin ilk ve en köklü kabare topluluğu olarak kabul edilir. Kurucu kadroda Haldun Taner’in yanı sıra Ahmet Gülhan da yer almıştır. Topluluk, dönemin siyasal ve toplumsal meselelerini doğrudan sahneye taşımış; mizahı yalnızca güldürü unsuru değil, eleştirel bir araç olarak kullanmıştır.
Kabare gösterilerinin önemli özelliklerinden biri, seyircinin masa düzeninde oturduğu ve sahne ile arasında fiziksel bir mesafenin bulunmadığı mekânlarda icra edilmesidir. Bu yapı, izleyici ile oyuncu arasında doğrudan bir ilişki kurar. Skeçler çoğu zaman güncel siyasete gönderme yapar; müzik ve dans performanslarıyla ritmik bir yapı kazanır.
Türkiye’de kabare geleneği yalnızca Devekuşu ile sınırlı kalmamıştır. 2015 yılında Kadıköy’de kurulan Taşra Kabare, kara mizah ve absürt öğelerle bu mirası çağdaş bir çizgide sürdürmektedir. Cemal Toktaş ve Nergis Öztürk’ün öncülüğünde gelişen bu oluşum, güncel meseleleri müzikli ve eleştirel bir dille sahneye taşımaktadır.
Kabarenin kültürel hafızadaki yeri, Ataşehir’de bulunan Devekuşu Kabare Müzesi ile de somutlaşmıştır. Ataşehir Belediyesi bünyesindeki Mustafa Saffet Kültür Merkezi’nde yer alan müzede, oyun kostümleri, dekorlar ve arşiv materyalleri sergilenmektedir. Bu mekân, kabarenin Türkiye’deki tarihine tanıklık eden bir bellek alanı işlevi görür.
Önemli isimler arasında Haldun Taner’in yanı sıra Zeki Alasya, Metin Akpınar, Ayşen Gruda ve Kemal Sunal da anılır. Bu isimler, kabarenin televizyon ve sinema aracılığıyla daha geniş kitlelere ulaşmasında belirleyici rol oynamıştır.
Bugün Türkiye’de kabare, daha küçük ölçekli topluluklar ve alternatif sahneler aracılığıyla varlığını sürdürmektedir. Politik mizah, absürd anlatım ve müzikli skeç geleneği, türün ana damarını oluşturmaya devam eder.
► Kabare tiyatrodan nasıl ayrılır?
Daha küçük mekânlarda, daha doğrudan ve çoğu zaman doğaçlamaya açık bir yapıdadır.
► Her kabare politik midir?
Hayır; ancak türün tarihsel gelişiminde politik taşlama merkezi bir rol oynamıştır.
► Müzikal ile aynı şey midir?
Değildir. Müzikal daha dramatik ve bütünlüklü bir yapı kurar; kabare parçalı ve skeç temellidir.
► Kabare neden kriz dönemlerinde yükselir?
Toplumsal gerilim arttığında hiciv ve eleştiri daha görünür hâle gelir.
► Modern karşılığı nedir?
Stand-up gösterileri ve politik mizah programları kabare geleneğinin çağdaş uzantıları sayılabilir.
Kabare estetiği, özellikle Weimar Berlin’ini konu alan film ve müzikallerde belirginleşmiştir.
1972 yapımı Cabaret, türün atmosferini geniş kitlelere taşımış; karanlık eğlence ile siyasal çalkantıyı aynı sahnede buluşturmuştur.
Günümüzde gece kulübü performansları, politik mizah sahneleri ve alternatif tiyatro mekânları kabare geleneğini farklı biçimlerde sürdürmektedir.
Kabare, eğlence ile eleştirinin kesişim noktasında doğmuş bir sahne sanatıdır.
Gülme ile rahatsız olma duygusunu aynı anda üretir.
Sahne küçük olabilir; fakat sözü çoğu zaman büyüktür.
► KARA KOMEDİ
► HİCİV
► BURLESK
► GAZİNO
► PARODİ
