Ne kurban edilebilir ne de korunur. Homo sacer, egemenliğin sınırında tutulan, öldürülebilir ama hukuken sayılmayan insan figürüdür.
Homo sacer (İng. Homo sacer; Alm. Homo sacer; Fra. Homo sacer), kökeni Roma hukukuna uzanan bir kavramdır. Roma’da homo sacer ilan edilen kişi, cezalandırılmaksızın öldürülebilir, ancak dinsel bir kurban olarak da sunulamazdı. Yani hukukun korumasından çıkarılır; buna rağmen kutsal düzenin de dışında bırakılırdı.
Modern düşüncede kavram, özellikle Giorgio Agamben tarafından yeniden yorumlanır. Agamben’e göre homo sacer, modern devletlerin ürettiği bir istisna figürüdür: çıplak hayat (bare life), siyasal haklardan soyulmuş, yalnızca biyolojik varlığıyla hayatta tutulan insan.
Kavramın antik kökeni Roma hukukuna dayanır; ancak asıl dönüşümünü 20. yüzyıl siyaset felsefesinde yaşar. Agamben, Homo Sacer adlı eserinde, modern egemenliğin işleyişini istisna hâli üzerinden okur. Ona göre modern devlet, hukuku askıya alarak belirli grupları koruma alanının dışına iter; bu gruplar hukuken vardır, fakat fiilen hak sahibi değildir.
Toplama kampları, mülteci kampları, süresiz gözaltılar ve olağanüstü hâl rejimleri, Agamben’in analizinde homo sacer mantığının modern örnekleridir. Bu bağlamda homo sacer, geçmişte kalmış bir hukuk garabeti değil; çağdaş siyasetin merkezî bir figürü hâline gelir.
► Homo sacer bir metafor mu?
Hayır. Hukuki kökeni olan, sonra felsefi bir kavrama dönüşmüş somut bir figürdür.
► “Kutsal” kelimesi neden var?
Çünkü Roma’da sacer, hem kutsal hem de lanetli anlamlarını birlikte taşır; dışlama bu ikili anlamdan doğar.
► Günümüzde homo sacer kimdir?
Mülteciler, vatansızlar, süresiz tutulan mahpuslar ve olağanüstü hâl rejimlerinin hedefindeki gruplar bu çerçevede düşünülür.
► Homo sacer ile insan hakları nasıl ilişkilidir?
Kavram, insan haklarının evrenselliğinin fiilen nasıl askıya alınabildiğini gösterir.
► Bu yaklaşım eleştirildi mi?
Evet. Agamben’in kavramı aşırı genelleştirdiği ve her istisnayı totaliterliğe bağladığı sıkça ileri sürülür.
Homo sacer, popüler kültürde adıyla değil, durumuyla temsil edilir.
Sinemada: Children of Men, hakları askıya alınmış “çıplak hayat”ların dünyasını resmeder.
Edebiyatta: Distopya romanlarında, hukuken tanınmayan ama yaşayan karakterler homo sacer figürünü çağrıştırır.
Belgeselde: Mülteci kampları ve sınır rejimlerini konu alan yapımlar, kavramın güncel karşılıklarını görünür kılar.
Akademik-popüler tartışmalarda: Pandemi, olağanüstü hâl ve güvenlik politikaları bağlamında sıkça referans verilir.
Bu temsillerde homo sacer, bireysel trajediden çok yapısal bir dışlamayı anlatır.
Homo sacer, modern siyasetin karanlık aynasıdır. Hukuk, herkesi koruduğunu iddia ederken, kimi hayatları askıya alabilir. Agamben’in kavramı, egemenliğin nerede başladığını değil; kimin dışarıda bırakıldığını sormaya zorlar. Bu soru, çağdaş demokrasilerin hâlâ cevaplamakta zorlandığı en sert sorulardan biridir.
► ULUS DEVLET
► LOZAN ANTLAŞMASI
► BEDEN POLİTİKALARI
► EGEMENLİK
► ICRC
