HAMAS, yalnızca bir örgüt değil; Direniş, siyaset ve silahlı mücadele arasındaki gerilimli yapıdır. Filistin meselesinin son kırk yılında ortaya çıkan en sert kırılma noktalarından biridir. Toplumsal tabanı, siyasal iddiası ve silahlı pratiği birlikte okunmadan anlaşılamaz.
HAMAS (Arapça: Ḥarakat al-Muqāwama al-ʾIslāmiyya / İslami Direniş Hareketi), 1987 yılında, Birinci İntifada sırasında Gazze’de kurulan Filistinli İslamcı bir siyasal ve askerî örgüttür. Örgütün adı, Arapçada “coşku/hamiyet” anlamına gelen hamās kelimesiyle de örtüşür.
HAMAS, Filistin’de İsrail işgaline karşı silahlı direnişi savunur; aynı zamanda sosyal yardım ağları, eğitim ve sağlık hizmetleriyle toplumsal taban oluşturmaya çalışır. Birçok ülke ve uluslararası kuruluş tarafından silahlı kanadı nedeniyle terör örgütü olarak tanımlanmıştır; bazı ülkeler ise HAMAS’ı Filistin iç siyasetinin bir aktörü olarak görür.
HAMAS, Müslüman Kardeşler geleneğinden beslenerek, seküler çizgideki Fetih’e alternatif bir yapı olarak ortaya çıkar. İlk yıllarında cami merkezli örgütlenme ve sosyal yardım faaliyetleri ön plandadır; zamanla silahlı direniş merkezi bir konuma yerleşir.
2006 Filistin Yasama Konseyi seçimlerinde HAMAS’ın zafer kazanması, Filistin siyasetinde kırılma yaratır. Ardından Fetih ile yaşanan çatışmalar sonucu 2007’den itibaren Gazze Şeridi’nin fiilî yönetimi HAMAS’ın kontrolüne geçer. Bu tarihten sonra Gazze, İsrail ve Mısır tarafından abluka altına alınır.
2010’lu yıllar boyunca HAMAS, İsrail ile tekrarlanan askerî çatışmaların başlıca taraflarından biri olur. Aynı dönemde örgüt, söyleminde zaman zaman pragmatik yumuşamalar göstermeye çalışsa da silahlı mücadele çizgisini terk etmez. 2017’de yayımlanan yeni siyasi belgede, 1967 sınırlarına atıf yapılması dikkat çeker; ancak bu adım, İsrail’in tanınması anlamına gelmez.
Hamas (Arapça: Ḥamās; resmî adıyla İslamî Direniş Hareketi), Sünni İslamcı, paramiliter bir örgüt ve aynı zamanda siyasal parti olarak faaliyet gösteren Filistinli bir yapıdır. Filistin Ulusal Yönetimi çerçevesinde yapılan 2006 Filistin Yasama Konseyi seçimlerini kazanarak parlamentoda çoğunluğu elde etmiş, bu yönüyle Filistin siyasal tarihinde sandık yoluyla iktidara gelen ilk İslamcı hareket olmuştur.
HAMAS, 1987’de Birinci İntifada’nın başlamasının hemen ardından, Gazze’de Filistinli imam ve aktivist Ahmed Yasin tarafından kurulur. Örgütün kökleri, 1973’te Gazze’de kurulan ve Müslüman Kardeşler çizgisiyle ilişkili bir İslami yardım kuruluşu olan Mujama al-Islamiya’ya uzanır. Bu yapı, başlangıçta sosyal yardım ve dinî faaliyetler yürütürken, 1980’lerin sonlarında silahlı direnişi merkeze alan bir örgüte evrilir.
1990’ların sonlarına gelindiğinde HAMAS, İsrail–Filistin çatışmasına doğrudan askerî biçimde dâhil olur; Filistin Kurtuluş Örgütü’nün İsrail ile karşılıklı tanıma ve iki devletli çözüm yönündeki girişimlerine açık biçimde karşı çıkar. Bu dönemden itibaren, Filistin siyasetinde seküler milliyetçilik–İslamcı direniş ayrımının en keskin temsilcisi hâline gelir.
HAMAS’ın 2006 seçimlerindeki zaferi, Filistin iç siyasetinde derin bir kırılmaya yol açar. Ardından Fetih ile yaşanan silahlı çatışmalar, 2007’de fiilî bir iç savaşa dönüşür. Bu sürecin sonunda HAMAS, Gazze Şeridi’nin kontrolünü ele geçirir ve bölgeyi de facto olarak tek parti yönetimi altında idare etmeye başlar.
2007’den itibaren Gazze, İsrail ve Mısır tarafından abluka altına alınır. HAMAS yönetimi bu dönemde, güvenlik aygıtını güçlendirirken siyasal muhalefeti sınırlayan, basın ve sivil alan üzerinde sıkı denetim kuran otoriter bir yönetim pratiği sergiler.
Son yıllarda yapılan kamuoyu yoklamaları, HAMAS’ın Filistinliler arasındaki desteğinin arttığını göstermektedir. 2021’de yayımlanan bir ankete göre, katılımcıların %53’ü HAMAS’ı “Filistin halkını temsil etmeye ve liderlik etmeye en layık yapı” olarak görürken, %14’ü Fetih’i tercih ettiğini belirtmiştir.
Buna karşılık, HAMAS’ın rehine alma, sivillere yönelik saldırılar ve silahlı eylemleri, birçok devletin örgütü terör örgütü olarak tanımlamasına yol açmıştır. Bu tanımlamalar, Birleşmiş Milletler nezdinde resmî bir karar hâline gelmemiş; BM çatısı altındaki bu yöndeki girişimler sonuçsuz kalmıştır. Örgüt destekçileri ise söz konusu suçlamaların bir bölümünü siyasal karalama kampanyası olarak nitelendirir.
Gazze Şeridi, 2008–2009, 2012 ve 2014 yıllarında İsrail ile HAMAS arasında yaşanan büyük çaplı askerî çatışmalara sahne olur. Bu süreçte; geçiş noktaları (Erez, Kerem Şalom, Refah), elektrik ve temel malzemeler, tünel ekonomisi ve insani yardım konvoyları, bölgenin gündelik yaşamını belirleyen başlıca unsurlar hâline gelir. Özgürlük Filosu girişimleri (Mavi Marmara dâhil), uluslararası kamuoyunda Gazze ablukasını görünür kılan önemli olaylar arasında yer alır.
7 Ekim 2023’te HAMAS, “Aksa Tufanı Operasyonu” adını verdiği saldırıyı başlatır; militanlar Gazze’den İsrail topraklarına geçerek askerî üsleri hedef alır, sivillere yönelik saldırılar düzenlenir ve askerî/sivil rehineler Gazze’ye götürülür. Bu saldırı, Yom Kippur Savaşı’ndan bu yana İsrail’in en büyük askerî başarısızlığı olarak nitelendirilir. İsrail, olayların ardından savaş hâli ilan eder; Gazze’ye yönelik ablukayı ağırlaştırır ve geniş çaplı hava bombardımanları başlatır. Avrupa Parlamentosu ve ABD, bu süreçte HAMAS’ın “ortadan kaldırılması” yönünde çağrılarda bulunur.
31 Temmuz 2024’te, HAMAS’ın siyasi lideri İsmail Haniye, İran’da Tahran’daki evinde suikasta uğrayarak öldürülür. Suikast, örgütün liderlik yapısı ve bölgesel dengeler açısından yeni bir belirsizlik dönemi başlatır.
► HAMAS bir siyasi parti mi, silahlı örgüt mü?
Her ikisi de. Siyasal kanadı ve silahlı kanadı birlikte işler.
► Gazze’deki tüm Filistinlileri temsil eder mi?
Hayır. Gazze’de fiilî yönetimi elinde tutsa da, Filistin toplumu çok parçalıdır.
► Neden sosyal yardım faaliyetleri yürütür?
Toplumsal meşruiyet ve destek üretmek için; bu, örgütün stratejik araçlarından biridir.
► Uluslararası alanda neden bu kadar tartışmalıdır?
Çünkü sivilleri hedef alan eylemler, uluslararası hukuka aykırı kabul edilir.
► HAMAS’sız bir Filistin siyaseti mümkün mü?
Kısa vadede zor görünür; uzun vadede ise Filistin iç uzlaşmasına bağlıdır.
HAMAS, popüler kültürde çoğunlukla haber görüntüleri, belgeseller ve politik dramlar üzerinden temsil edilir. Bu temsiller genellikle örgütün askerî yönüne odaklanır; Gazze’deki sivil yaşam, gündelik hayatta örgütle kurulan karmaşık ilişkiler çoğu zaman arka planda kalır. Sinema ve edebiyatta HAMAS, çoğunlukla “çatışmanın sembolü” olarak yer alır; bireysel hikâyeler ise nadiren merkezde durur.
HAMAS, Filistin meselesinin en sert ve çözümsüz görünen düğümlerinden biridir. Direniş söylemi ile siyasal sorumluluk arasındaki gerilim, örgütün hem gücünü hem sınırlarını belirler. HAMAS’ı anlamak, Filistin’i anlamak değildir; fakat Filistin’i anlamadan HAMAS da anlaşılamaz.
► FİLİSTİN-İSRAİL ÇATIŞMASININ TARİHÇESİ
► VAAT EDİLMİŞ TOPRAKLAR
► BALFOUR DEKLARASYONU
► PALESTINE ACTION
► HİZBULLAH
