Aşk tek bir duygu değildir; tarih boyunca farklı adlarla, farklı yönelimlerle ve farklı ahlaki yüklerle tanımlanmıştır. Eros, Agape ve Philia, Batı düşüncesinde aşkı anlamanın en köklü üç anahtarıdır.
Eros, Agape ve Philia; Antik Yunan’dan Hristiyan düşüncesine uzanan hatta, aşkın bedensel, ahlaki ve toplumsal boyutlarını ayırmak için kullanılan üç temel kavramdır. Bu kavramlar, aşkı yalnızca bir duygu olarak değil; bir ilişki biçimi, bir yönelim ve bir değer sistemi olarak ele alır.
Eros, arzuya ve çekime dayanır.
Agape, karşılıksız sevgi ve fedakârlıkla ilişkilidir.
Philia, dostluk, yakınlık ve ortaklık temelinde kurulur.
Bu ayrım, aşkın hem bireysel hem toplumsal hem de etik boyutlarını görünür kılar.
Eros, Antik Yunan’da öncelikle bedensel çekimi ifade eder; ancak yalnızca cinselliğe indirgenmez. Platon’da Eros, bedenden başlayıp hakikate yükselen bir arzu hattıdır. Arzu, burada bir eksiklikten doğar; insan, sahip olmadığını ister. Bu yüzden Eros her zaman huzursuz, hareketli ve talepkârdır.
Philia, Aristoteles’te merkezî bir kavramdır. Dostluk, ortak iyide buluşma, karşılıklılık ve süreklilik esasına dayanır. Philia, ne tutkulu bir yanış ne de fedakâr bir teslimiyettir; daha çok birlikte yaşama sanatıdır. Siyasî cemaatten gündelik dostluğa kadar geniş bir alana yayılır.
Agape, Hristiyanlıkla birlikte kavramsal ağırlık kazanır. Tanrı’nın insana duyduğu sevgi model alınır: karşılık beklemeyen, seçici olmayan, bağışlayıcı bir sevgi. Agape’de arzu geri çekilir; yerine merhamet ve sorumluluk geçer. Bu yüzden Agape, aşkı ahlaki bir yükümlülük hâline getirir.
Modern Sevgililer Günü anlatısı, bu üçlüden neredeyse yalnızca Eros’u görünür kılar. Bedensel çekim, romantik jest, sahiplenme ve arzu; günün merkezine yerleştirilir. Philia’nın sakin sürekliliği ve Agape’nin fedakâr boyutu ise görünmezleşir.
Böylece aşk:
– arzuya indirgenir,
– zamana sıkıştırılır,
– tüketilebilir bir duyguya dönüştürülür.
► Eros yalnızca cinsel bir kavram mıdır?
Hayır. Antik düşüncede Eros, bedenden başlayıp hakikate yönelen bir arzu biçimidir.
► Philia neden bugün geri planda kalmıştır?
Çünkü dostluk, tüketime uygun değildir; gösterişsizdir ve ritüelleştirilemez.
► Agape mümkün mü, yoksa bir ideal mi?
Agape daha çok bir idealdir; insan ilişkilerinde tam karşılığı nadirdir ama ahlaki bir ufuk sunar.
► Bu üç aşk biçimi birbirini dışlar mı?
Hayır. Aynı ilişkide farklı zamanlarda iç içe geçebilirler.
► Modern ilişkilerde hangisi baskın?
Eros baskındır; Philia zayıflamış, Agape ise çoğu zaman söylem düzeyinde kalmıştır.
Popüler kültür büyük ölçüde Eros merkezlidir.
– Romantik filmler ve diziler arzu ve tutku üzerine kurulur.
– Philia, yan karakterlerin dostluğu olarak arka planda kalır.
– Agape ise çoğunlukla ebeveynlik, fedakârlık ya da “büyük ahlakî an”larda görünür.
Bu dağılım, modern kültürün aşkı nasıl daralttığını da ele verir.
Eros, Agape ve Philia; aşkı bölmek için değil, derinleştirmek için vardır. Modern çağ, bu üçlüyü dengelemek yerine birini parlatıp diğerlerini susturmayı tercih etmiştir. Oysa aşk, yalnızca arzu değil; aynı zamanda süreklilik, sorumluluk ve birlikte yaşama iradesidir.
Aşkın dilini çoğaltmak, onu zayıflatmaz;
aksine daha sahici kılar.
