Ceza hukuku, hangi fiillerin suç sayılacağını ve bu fiillere hangi yaptırımların uygulanacağını belirleyen hukuk dalıdır. Devletin cezalandırma yetkisinin sınırlarını çizer.
Ceza hukuku (İng. criminal law; Alm. Strafrecht; Fra. droit pénal), suç teşkil eden davranışları tanımlayan ve bunlara uygulanacak cezaları düzenleyen kamu hukuku alanıdır. Temel amacı, toplumsal düzeni korumak ve hukuk güvenliğini sağlamaktır.
Ceza hukuku iki ana bölüme ayrılır:
Genel Hükümler: Suçun unsurları, kast–taksir, teşebbüs, iştirak, cezanın belirlenmesi gibi konular.
Özel Hükümler: Hırsızlık, kasten öldürme, dolandırıcılık gibi somut suç tipleri.
Ceza hukuku, tarih boyunca ağır bedensel cezalar ve kolektif sorumluluk anlayışıyla başlamış; modern dönemde bireysel sorumluluk ve insan hakları temelli bir yapıya evrilmiştir.
Roma Hukuku’nda suç, devlete karşı bir ihlal olarak görülürken; Orta Çağ’da dinî referanslar ağır basmıştır. Modern ceza hukuku ise Aydınlanma düşüncesiyle şekillenmiştir. Cesare Beccaria’nın 18. yüzyıldaki görüşleri, cezanın ölçülü ve kanunî olması gerektiğini savunarak önemli bir dönüşüm başlatmıştır.
Modern ceza hukukunun temel ilkeleri arasında şunlar yer alır:
Kanunilik İlkesi (nullum crimen, nulla poena sine lege): Kanunsuz suç ve ceza olmaz.
Kusur İlkesi: Kişi ancak kusurlu davranışından dolayı cezalandırılır.
Orantılılık: Ceza ile suç arasında ölçü bulunmalıdır.
Türkiye’de ceza hukuku, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (2005) ile düzenlenmiştir.
► Ceza hukukunun amacı intikam mıdır?
Hayır. Modern anlayışta amaç caydırıcılık, toplumsal düzenin korunması ve gerektiğinde ıslah edici işlevdir.
► Suç ile kabahat arasındaki fark nedir?
Suç, ceza hukuku kapsamındadır ve ağır yaptırımlar içerir; kabahatler idari yaptırımlarla düzenlenir.
► Kast ile taksir arasındaki fark nedir?
Kast, bilerek ve isteyerek işleme; taksir ise dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranma hâlidir.
► Ceza hukuku geriye yürür mü?
Kural olarak hayır; ancak sanık lehine düzenlemeler geçmişe uygulanabilir.
► Ceza hukuku ile ceza muhakemesi aynı mıdır?
Hayır. Ceza hukuku suç ve cezayı belirler; ceza muhakemesi ise yargılama usulünü düzenler.
Ceza hukuku, polisiye romanlardan mahkeme dizilerine kadar geniş bir anlatı alanında yer alır. Suçun çözülmesi, delil toplama süreci ve yargı dramaları; hem adalet arayışını hem de sistem eleştirisini görünür kılar. Ancak kurmaca çoğu zaman hukukî süreci basitleştirir.
Ceza hukuku, devletin en güçlü yetkilerinden biri olan cezalandırma hakkını sınırlandırır. Hukukun gücü, cezalandırma imkânından değil; bu imkânın kurallarla bağlanmasından gelir.
Adalet, cezadan değil; ölçüden doğar.
► MAGNA CARTA
► HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ
► HOMO SACER
► UMUT HAKKI
► MEŞRU MÜDAFAA
