Bir rapordan fazlası; ÇED, bir projenin çevreyle kuracağı ilişkinin baştan sona sorgulanmasıdır.
ÇED, Çevresel Etki Değerlendirmesinin kısaltmasıdır (İng. Environmental Impact Assessment – EIA; Alm. Umweltverträglichkeitsprüfung; Fra. Évaluation de l’impact environnemental). Belirli büyüklükteki kamu veya özel sektör projelerinin, hayata geçirilmeden önce çevre üzerindeki olası etkilerinin bilimsel ve idari ölçütlerle değerlendirilmesini amaçlayan hukuki ve teknik bir süreçtir.
ÇED, yalnızca “zarar var mı?” sorusunu değil; bu zararın önlenip önlenemeyeceğini, azaltılıp azaltılamayacağını ve alternatiflerin olup olmadığını da sorgular.
ÇED kavramı ilk kez 1969 yılında ABD’de kabul edilen National Environmental Policy Act (NEPA) ile kurumsallaşmıştır. Sanayileşmenin ve büyük altyapı projelerinin yol açtığı çevresel yıkım, çevreyi karar alma süreçlerine dâhil etmeyi zorunlu kılmıştır.
Türkiye’de ÇED süreci ilk kez 1993 yılında yürürlüğe giren yönetmelikle uygulanmaya başlanmıştır. Zaman içinde mevzuat defalarca güncellenmiş; “ÇED Gerekli Değildir”, “ÇED Olumlu” ve “ÇED Olumsuz” gibi karar türleri tanımlanmıştır. Bu evrim, ÇED’in hem teknik hem de siyasal bir alan hâline geldiğini gösterir.
► ÇED her proje için zorunlu mudur?
Hayır. Yönetmelikte belirlenen ölçek ve niteliklerin altındaki projeler ÇED kapsamı dışında bırakılabilir ya da “ÇED Gerekli Değildir” kararı alabilir.
► “ÇED Olumlu” ne anlama gelir?
Projenin çevreye etkilerinin kabul edilebilir bulunduğu ve belirlenen önlemlerle uygulanabileceği anlamına gelir.
► ÇED süreci kim tarafından yürütülür?
Proje sahibi tarafından hazırlatılan raporlar, ilgili bakanlık ve uzman komisyonlar tarafından incelenir.
► Halkın ÇED sürecinde rolü var mıdır?
Evet. Halkın katılımı toplantıları, ÇED’in temel unsurlarından biridir; ancak uygulamada bu katılımın etkinliği tartışmalıdır.
► ÇED gerçekten çevreyi korur mu?
Bu, sürecin ne kadar şeffaf, bağımsız ve bilimsel yürütüldüğüne bağlıdır. ÇED, doğru uygulanırsa güçlü bir koruma aracıdır; aksi hâlde biçimsel bir onaya dönüşebilir.
ÇED, belgesellerde ve gazetecilikte genellikle “doğa–sermaye çatışması”nın merkezinde yer alır. Sinema ve edebiyatta barajlar, madenler ve enerji projeleri üzerinden anlatılan çevresel yıkım hikâyeleri, ÇED’in çoğu zaman bir gerilim unsuru olarak algılanmasına yol açar. Aktivist kültürde ise ÇED raporları, hukuki mücadelelerin temel dayanaklarından biridir.
ÇED, modern dünyanın kalkınma anlayışıyla çevresel sınırları arasında kurulmuş kırılgan bir denge mekanizmasıdır. Ne başlı başına bir çevre garantisi ne de salt bir bürokratik engeldir. Gerçek işlevini, ancak bilimsel bağımsızlık, kamusal denetim ve toplumsal katılım sağlandığında yerine getirebilir.
► SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK
► SIFIR ATIK
► UNEP
► İKLİM KRİZİ
► KAMU YARARI
