Beytü’l-Hikme, yalnızca bir kütüphane değil; bilginin tercüme, tartışma ve üretim yoluyla yeniden inşa edildiği bir düşünce merkezidir. İslam dünyasının bilimsel sıçramasında kurucu rol oynamıştır.
Beytü’l-Hikme (Ar. بيت الحكمة; İng. House of Wisdom; Alm. Haus der Weisheit; Fra. Maison de la Sagesse), 8.–9. yüzyıllarda Bağdat’ta kurulan ve özellikle Abbâsî halifeleri döneminde gelişen ilmî merkezdir. Kuruluşu genellikle Hârûnürreşîd’e atfedilir; kurumsal atılım ise oğlu Me’mûn devrinde gerçekleşir.
Burası bir “kütüphane” olmanın ötesinde; çeviri atölyesi, gözlemevi ve bilimsel tartışma mekânı
işlevi görmüştür.
Abbâsîlerin başkenti Bağdat, 9. yüzyılda dünyanın en büyük entelektüel merkezlerinden biri hâline gelir. Beytü’l-Hikme’de özellikle Yunanca, Süryanice, Farsça ve Sanskritçe eserler Arapçaya çevrilir.
Çevrilen alanlar arasında, Aristoteles ve Platon’un felsefesi, Galen ve Hipokrat’ın tıp metinleri, Öklid’in geometrisi, Batlamyus’un astronomisi yer alır.
Bu çeviri faaliyeti, yalnızca metin aktarmakla kalmaz; kavram üretir, terminoloji kurar ve özgün yorumlar geliştirir. Böylece İslam düşüncesi, Yunan mirasını pasif biçimde devralmaz; onu dönüştürür.
Beytü’l-Hikme ile ilişkilendirilen isimler arasında, Huneyn b. İshak (çevirmen ve hekim), Sabit b. Kurra (matematikçi) ve el-Hârizmî (cebir kurucusu) gibi isimler anılır.
► Beytü’l-Hikme bir üniversite miydi?
Modern anlamda değil; ancak disiplinler arası bir araştırma merkeziydi.
► Çeviri neden bu kadar önemliydi?
Çünkü bilimsel birikim, tercüme yoluyla evrenselleşir; Beytü’l-Hikme bunu sistemli hâle getirdi.
► Yalnızca Müslüman âlimler mi çalışıyordu?
Hayır. Süryani Hristiyanlar ve farklı inanç mensupları da görev almıştır.
► Bilim üretildi mi, yoksa sadece çevrildi mi?
Çeviri temel aşamaydı; ancak matematik, astronomi ve tıpta özgün katkılar üretildi.
► Beytü’l-Hikme nasıl sona erdi?
1258’de Moğol istilası sırasında Bağdat’ın yıkılmasıyla kurum fiilen ortadan kalktı.
Beytü’l-Hikme, modern akademik anlatılarda “İslam’ın Altın Çağı”nın simgesi olarak anılır. Belgesellerde ve tarih dizilerinde çoğu zaman Bağdat’ın entelektüel ihtişamını temsil eder. Ancak popüler temsiller, kurumun iç tartışmalarını ve politik gerilimlerini genellikle sadeleştirir.
Beytü’l-Hikme, bilginin coğrafya tanımadığını gösteren tarihsel bir örnektir. Çeviri, taklit değil; yeniden kurmadır. Bu merkez, bilginin dolaşımının medeniyet inşasındaki rolünü kanıtlamıştır.
Bir medeniyet, fetihle değil; tercüme ve tartışmayla kalıcı olur.
