Emevîler, İslam tarihinin ilk büyük hanedan devletidir. Hilafeti seçimle belirlenen bir liderlikten çıkarıp saltanata dönüştürmüş, Arap merkezli bir imparatorluk düzeni kurmuştur.
Emevîler (Ar. Banū Umayya; İng. Umayyads; Alm. Umayyaden; Fra. Omeyyades), 661–750 yılları arasında İslam dünyasında hüküm süren ilk hanedanlıktır. Adlarını, Mekke’nin güçlü kabilelerinden Kureyş’e bağlı Ümeyyeoğulları’ndan alırlar. Devletin kurucusu Muâviye b. Ebî Süfyân’dır.
Emevîler, merkezlerini Şam’a taşıyarak İslam tarihini Arap Yarımadası dışına çıkaran ve onu geniş bir Akdeniz–Orta Asya imparatorluğuna dönüştüren siyasi yapı olarak kabul edilir.
Emevî iktidarı, Hz. Ali’nin 661’de öldürülmesinin ardından Muâviye’nin hilafeti ele geçirmesiyle başlar. Böylece “Dört Halife Dönemi” sona erer; hilafet, seçimle belirlenen bir liderlik olmaktan çıkar, babadan oğula geçen bir hanedan düzenine evrilir.
Emevîler döneminde:
Kuzey Afrika fethedilir,
İspanya’ya (Endülüs) geçilir,
Orta Asya içlerine kadar ilerlenir,
Anadolu’ya akınlar düzenlenir.
İslam tarihi açısından en belirgin dönüşüm, devlet yapısının kurumsallaşmasıdır. Arapça resmî dil hâline getirilir; para reformu yapılır; merkezî idare güçlendirilir.
Ancak bu süreç, aynı zamanda ciddi iç gerilimler üretir. Özellikle:
Arap olmayan Müslümanlara (mevâlî) yönelik ayrımcılık,
Kerbelâ Olayı (680) ve Şiî muhalefetin doğuşu,
Ehl-i Beyt merkezli siyasal eleştiriler
Emevî iktidarının meşruiyetini sürekli tartışmalı kılmıştır.
750 yılında Abbâsî Devrimi ile Emevî hanedanı yıkılır; hanedanın bir kolu ise Endülüs’te varlığını sürdürür ve 929’da Endülüs Emevî Halifeliği’ni kurar.
► Emevîler İslam’ı mı temsil eder, yoksa Arap milliyetçiliğini mi?
Emevî yönetimi, İslamî meşruiyete dayanır; ancak uygulamada Arap merkezli bir siyaset izlediği sıkça vurgulanır.
► Kerbelâ Olayı Emevîlerle mi ilgilidir?
Evet. Hz. Hüseyin’in 680’de Yezid döneminde Kerbelâ’da öldürülmesi, Emevîler aleyhine tarihsel ve teolojik bir kırılma yaratmıştır.
► Emevîler olmasaydı İslam yayılır mıydı?
Bu soruya kesin yanıt verilemez; ancak İslam’ın Akdeniz ve Orta Asya’ya yayılmasında Emevî fetihlerinin belirleyici olduğu açıktır.
► Emevîler neden yıkıldı?
Arap olmayan Müslümanların hoşnutsuzluğu, Şiî muhalefet, ekonomik gerilimler ve Abbâsî hareketinin örgütlü propagandası yıkımı hazırlamıştır.
► Endülüs Emevîleri aynı hanedan mıydı?
Evet. Abbâsî katliamından kurtulan Abdurrahman b. Muâviye, İspanya’ya geçerek Emevî varlığını sürdürmüştür.
Emevîler, popüler kültürde çoğu zaman Kerbelâ anlatıları ve erken İslam dizileri üzerinden temsil edilir. Televizyon yapımlarında özellikle Yezid figürü dramatik bir karaktere dönüştürülür. Endülüs bağlamında ise Kurtuba Emevîleri, mimari ve bilimsel gelişmeler üzerinden romantize edilir. Ancak bu temsiller genellikle tarihsel karmaşıklığı sadeleştirir.
Emevîler, hilafeti imparatorluğa dönüştüren siyasi akıldır. Bir yandan İslam coğrafyasını genişletmiş, diğer yandan mezhep ayrışmalarının ve siyasal kırılmaların zeminini hazırlamıştır. İslam tarihindeki birçok tartışma, Emevî döneminde atılan adımların sonucudur.
Emevîleri anlamak, yalnızca bir hanedanı değil; siyasetin dinle kurduğu ilk büyük imparatorluk ilişkisini anlamaktır.
