Latince bir terim olarak doğar; devletlerin savaşı meşrulaştırma diline dönüşür. Casus belli, fiilî şiddetten önce gelen hukuki–siyasal anlatıdır.
Casus belli (İng. Casus belli; Alm. Kriegsgrund; Fra. Casus belli), bir devletin başka bir devlete karşı savaş açmasını haklı göstermek için ileri sürdüğü nedeni ifade eder. Kimi zaman gerçek bir saldırıya, kimi zaman ise tehdit algısına dayanır. Önemli olan, gerekçenin uluslararası kamuoyu önünde savunulabilir kılınmasıdır.
Casus belli, savaşın kendisi değildir; savaşın neden gerekli olduğu iddiasıdır. Bu yönüyle askeri bir kavramdan çok, hukuk–diplomasi–propaganda kesişiminde durur.
Antik ve ortaçağ dünyasında savaş, çoğu zaman açık bir hak iddiası veya ilahi gerekçeyle açıklanırdı. Modern dönemde ise casus belli, özellikle ulus-devletler ve uluslararası hukuk sahnesinde belirginleşir. 17. yüzyıldan itibaren “haklı savaş” tartışmaları, savaşın keyfî değil, gerekçeli olması gerektiği fikrini öne çıkarır.
20. yüzyılda iki dünya savaşı, casus belli kavramının nasıl genişletilip esnetilebildiğini gösterir. 1914’te Saraybosna suikastı, Birinci Dünya Savaşı için zincirleme bir casus belli üretir. Soğuk Savaş’ta ise doğrudan savaş yerine, olaylar ve iddialar sınırlı ama etkili gerekçelere dönüştürülür.
Birleşmiş Milletler sistemiyle birlikte, saldırı savaşı yasaklanır; meşru müdafaa ve Güvenlik Konseyi kararları dışındaki savaşlar hukuken sorunlu hâle gelir. Buna rağmen casus belli ortadan kalkmaz; önleyici saldırı, insani müdahale ve terörle mücadele gibi yeni söylemlerle yeniden paketlenir.
► Casus belli gerçek olmak zorunda mı?
Hayır. Tarih, sonradan tartışmalı ya da yanlış olduğu ortaya çıkan birçok gerekçeyle doludur.
► Her casus belli hukuken geçerli midir?
Hayır. Uluslararası hukuk, özellikle BM Şartı sonrasında gerekçeleri daraltmıştır.
► Casus belli ile meşru müdafaa aynı şey mi?
Hayır. Meşru müdafaa, hukuken tanımlı bir haktır; casus belli daha geniş ve siyasal bir çerçevedir.
► Bir devlet casus belli ilan etmek zorunda mı?
Hayır. Ancak ilan, savaşı diplomatik olarak savunmayı kolaylaştırır.
► Günümüzde casus belli hâlâ işe yarıyor mu?
Evet. Silah kadar anlatı da önemlidir; kamuoyu iknası hâlâ belirleyicidir.
Casus belli, popüler kültürde genellikle savaşın “nasıl başladığı” sorusu üzerinden görünür.
Sinemada: Politik gerilim filmlerinde, küçük bir olayın büyük bir savaşa nasıl gerekçe yapıldığı sıkça işlenir.
Belgeselde: Körfez Savaşı ve Vietnam Savaşı anlatılarında, gerekçelerin sonradan sorgulanışı merkezî temadır.
Edebiyatta: Savaş romanlarında casus belli, çoğu zaman ironik ya da trajik bir eşik olarak sunulur.
Gazetecilikte: “Bu savaş neden çıktı?” sorusu, doğrudan casus belli tartışmasına bağlanır.
Bu temsillerde casus belli, çoğu zaman gerçekle bahane arasındaki gri alanı simgeler.
Casus belli, savaşın ahlaki ve hukuki kılıfıdır. Kimi zaman zorunlu bir savunma refleksi, kimi zaman ise önceden alınmış bir kararın gerekçelendirilmesidir. Modern dünyada savaş, yalnızca cephede değil; gerekçe üretimi aşamasında da kazanılır ya da kaybedilir. Casus belli, tam da bu aşamanın adıdır.
► HAMAS
► HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ
► MAGNA CARTA
► NON COMPOS MENTIS
► ULUSLARARASI İLİŞKİLER
