Silahlı ittifaklardan farklı olarak güçten değil, uzlaşı, gözlem ve norm üretiminden beslenen bir yapı. Soğuk Savaş’ın donmuş hatları içinde doğar; krizlerle dolu bir kıtada iletişim kanalı olarak ayakta kalır.
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (İng. Organization for Security and Co-operation in Europe – OSCE; Alm. Organisation für Sicherheit und Zusammenarbeit in Europa – OSZE; Fra. Organisation pour la sécurité et la coopération en Europe – OSCE), Avrupa, Kafkasya, Orta Asya ve Kuzey Amerika’yı kapsayan çok taraflı bir güvenlik ve işbirliği örgütüdür.
AGİT’in temel amacı; çatışmaların önlenmesi, kriz yönetimi, insan hakları, hukukun üstünlüğü, demokratik kurumlar ve seçim süreçlerinin denetlenmesi gibi alanlarda üye devletler arasında ortak normlar geliştirmektir. Teşkilat, askerî bir ittifak değildir; yaptırım gücü sınırlıdır, etkisini büyük ölçüde siyasal baskı, raporlama ve görünürlük üzerinden kurar.
AGİT’in kökeni, 1975 tarihli Helsinki Nihai Senedi’ne dayanır. Bu belge, Doğu Bloku ile Batı Bloku arasında imzalanmış; sınırların dokunulmazlığı, devletlerin egemen eşitliği ve insan haklarına saygı gibi ilkeleri ortak bir çerçevede toplamıştır. O dönemde yapı, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) adıyla anılır.
Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte AGİK, 1994’te kurumsallaşarak bugünkü adını alır: AGİT. Bu dönüşümle birlikte teşkilat, yalnızca bloklar arası diyalog platformu olmaktan çıkar; sahada aktif görevler üstlenen bir yapıya evrilir. Balkanlar, Doğu Avrupa, Kafkasya ve Orta Asya’da açılan misyonlar, AGİT’in yeni yüzünü temsil eder.
2000’li yıllardan itibaren AGİT, özellikle seçim gözlemleri ve insan hakları raporları nedeniyle bazı üye devletlerle gerilim yaşamaya başlar. Rusya başta olmak üzere kimi ülkeler, teşkilatı “Batı merkezli norm dayatması” yapmakla eleştirir. Buna rağmen AGİT, Ukrayna’dan Orta Asya’ya uzanan geniş bir coğrafyada tek taraflı olmayan nadir platformlardan biri olma özelliğini korur.
► AGİT bir askerî örgüt müdür?
Hayır. NATO gibi askerî ittifaklardan farklıdır; askerî gücü yoktur.
► Kararları bağlayıcı mıdır?
Hayır. AGİT kararları siyasî taahhüt niteliğindedir; hukuken bağlayıcı değildir.
► Seçim gözlemleri neden bu kadar önemlidir?
Çünkü demokratik meşruiyetin asgari standartlarını görünür kılar ve uluslararası baskı oluşturur.
► AGİT neden sık sık eleştirilir?
Etkisiz olmakla ve çifte standart uygulamakla suçlanır; bu eleştiriler, yetkisinin sınırlı olmasından kaynaklanır.
► Buna rağmen neden hâlâ var?
Çünkü kriz anlarında konuşabilecek tarafsız bir masa sunar; bu, çoğu zaman azımsanmayacak bir değerdir.
AGİT, popüler kültürde görünmez aktör konumundadır; dramatik anlatılara nadiren konu olur.
Belgeselde: Avrupa’daki seçim süreçlerini ve kriz bölgelerini konu alan belgesellerde AGİT gözlemcileri arka planda yer alır.
Gazetecilikte: Seçim ihlalleri, referandumlar ve çatışma bölgeleri haberlerinde AGİT raporları sıkça kaynak olarak kullanılır.
Akademik-popüler metinlerde: AGİT, “yumuşak güvenlik” ve “normatif güç” tartışmalarında örnek vaka olarak ele alınır.
Bu temsillerde teşkilat, kahraman değil; hakem rolündedir.
AGİT, güçlü olmadığı için değil, güç kullanmadığı için eleştirilen bir örgüttür. Ancak Avrupa coğrafyasında silahların konuşmadığı her an, bir ölçüde AGİT’in varlığına da bağlıdır. Etkisinin sınırları nettir; fakat diyalog kanallarının tıkandığı bir dünyada, bu sınırlı etki dahi hayati olabilir.
► CENEVRE SÖZLEŞMESİ
► AVRUPA BİRLİĞİ – ABİGEM
► SOĞUK SAVAŞ
► DOĞAL HAKLAR
► ULUSLARARASI İLİŞKİLER
