Dinî referansların siyasal düzen kurma iddiasıyla birleştiği bir düşünce ve hareket alanı. Modern ulus-devlet, sömürgecilik ve krizlerle şekillenmiş ideolojik bir arayış.
Siyasal İslam (İng. Political Islam; Alm. Politischer Islam; Fra. Islam politique), İslam’ı bireysel inanç alanının ötesine taşıyarak devlet, hukuk, iktidar ve toplumsal düzen kurucu bir referans olarak ele alan düşünce ve hareketler bütünüdür. Tekil ve homojen bir yapı değildir; farklı coğrafyalarda, farklı tarihsel koşullarda farklı biçimler alır.
Siyasal İslam, modern dönemin ürünüdür. Klasik İslam düşüncesindeki siyaset anlayışından beslenir; ancak esas olarak kolonyalizm, Batılılaşma, ulus-devletin kurulması ve sekülerleşme süreçlerine verilen tepkiler içinde biçimlenir.
19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında, İslam dünyasında yaşanan askerî ve siyasal gerileme, “neden geri kaldık?” sorusunu doğurur. Bu soru etrafında gelişen düşünce akımları, İslam’ı yeniden kamusal ve siyasal bir düzenleyici olarak konumlandırır.
20. yüzyıl ortalarında Müslüman Kardeşler çizgisi, Siyasal İslam’ın en etkili örgütsel formunu üretir. İran Devrimi (1979), bu düşüncenin devlet iktidarını ele geçirebileceğini gösteren kırılma noktası olur. 1990’lardan itibaren ise Siyasal İslam, seçimlere katılan partilerden silahlı örgütlere uzanan geniş bir yelpazede görünürlük kazanır.
2000’li yıllar, bu hareketlerin bir kısmının iktidara yaklaşmasıyla birlikte pragmatizm–ideoloji gerilimini derinleştirir. Arap Baharı süreci, Siyasal İslam’ın kitlesel desteğini artırdığı kadar sınırlarını da açığa çıkarır.
► Siyasal İslam tek bir ideoloji midir?
Hayır. Reformist, muhafazakâr, devrimci, pragmatik ve silahlı çizgiler yan yana bulunur. Ortak payda, İslam’ın siyasal referans olarak merkeze alınmasıdır.
► Sekülerlikle mutlak karşıtlık içinde midir?
Her zaman değil. Bazı Siyasal İslam hareketleri, seküler devlet yapıları içinde siyaset yapmayı kabul eder; bazıları ise bunu reddeder.
► Şeriat talebi tüm Siyasal İslam hareketlerinde var mıdır?
Hayır. Şeriat vurgusu, hareketten harekete değişir; kimi zaman sembolik, kimi zaman programatik bir unsurdur.
► Demokrasiyle ilişkisi nedir?
Araçsal bir ilişki yaygındır. Seçimler, meşruiyet ve iktidar yolu olarak benimsenebilir; ancak demokratik ilkelerle kurulan bağ her zaman sürdürülebilir olmaz.
► Siyasal İslam neden hâlâ etkili?
Çünkü kimlik, adalet, yolsuzluk ve dış müdahale gibi sorunlara ahlaki ve bütünlüklü bir cevap iddiası taşır.
Siyasal İslam, popüler kültürde çoğunlukla siyasal gerilim ve çatışma bağlamı içinde temsil edilir.
Sinemada: Persepolis (2007), İran Devrimi sonrasında Siyasal İslam’ın gündelik hayata etkisini bireysel bir hikâye üzerinden gösterir.
Belgeselde: The Square (2013), Mısır’da Siyasal İslam ile seküler muhalefet arasındaki gerilimi doğrudan sahaya bakarak ele alır.
Edebiyatta: Orhan Pamuk’un Kar romanında, Siyasal İslamcı aktörler modernlik, inanç ve iktidar arasındaki çatışmanın parçası olarak yer alır. Oliver Roy’un Siyasal İslamın İflası adlı eseri bu alanda referans kitaplardan biri olarak kabul edilir.
Dizide: Fauda, Ortadoğu’daki İslamcı hareketleri güvenlik perspektifinden, sınırlı ama belirgin bir çerçevede işler.
Bu temsiller, çoğu zaman Siyasal İslam’ı karmaşık bir düşünsel alan olmaktan ziyade çatışma üreten bir aktör olarak resmeder.
Siyasal İslam, ne geçici bir sapma ne de tek biçimli bir ideolojidir. Modern dünyanın krizlerine dinî referanslarla cevap verme girişimidir. Gücünü, kimlik ve adalet söyleminden alır; sınırlarını ise iktidarla kurduğu ilişkide açığa vurur. Anlamak için savunmak ya da mahkûm etmek yetmez; tarihsel bağlamı ve çoğulluğu birlikte düşünmek gerekir.
► KAMUSAL AKIL
► LAİKLİK
► İLAHİYAT
► HAMAS
