Teknikle değil, bilgiyle değil; ölüm duygusuyla gelen bir yoğunluk… Duende, sanatın en karanlık ama en sahici eşiğidir.
Duende (İng. Duende; Alm. Duende; Fra. Duende), özellikle İspanyol-Endülüs sanat geleneğinde, sanatçının icra anında yaşadığı, teknikle açıklanamayan, bedensel ve ruhsal bir varoluş gerilimini ifade eden kavramdır.
Duende; ilham, estetik uyum ya da ustalık değildir. Aksine, sanatçının kendi sınırlarıyla, faniliğiyle ve ölüm bilgisiyle yüzleştiği anda ortaya çıkan yakıcı bir hakikat hâlidir. En çok flamenko müziğinde, cante jondo’da, şiirde ve sahne sanatlarında hissedilir.
Duende kavramı, sözlü halk kültüründe yüzyıllardır dolaşmakla birlikte, teorik çerçevesini 20. yüzyılda Federico García Lorca kazandırmıştır. Lorca, 1933 tarihli ünlü konuşması “Juego y teoría del duende” ile duende’yi, sanatın akıl ve güzellikten değil, yaradan ve mücadeleden doğan bir güç olarak tanımlar.
Ona göre duende; melek gibi yukarıdan inmez, ilham perisi gibi fısıldamaz. Topraktan çıkar, ayaklara yapışır, sanatçıyı zorlar. Bu nedenle duende, yalnızca risk alan, kendini korumayan icralarda ortaya çıkar. Aynı eser, aynı kişi tarafından defalarca icra edilse bile duende her seferinde belirmez; çünkü o, tekrar edilemeyen bir andır.
► Duende bir yetenek midir?
Hayır. Duende öğrenilemez, öğretilemez. Yetenek onun için bir zemin olabilir ama yeterli değildir.
► Duende ile ilham arasındaki fark nedir?
İlham hafiflik taşır; duende ise ağırlık. İlham yukarıdan gelir, duende insanın içinden ve toprağından.
► Her sanatta duende olabilir mi?
Evet, ancak özellikle bedenin ve sesin doğrudan devrede olduğu sanatlarda daha belirgindir.
► Duende estetik bir kavram mıdır?
Kısmen. Ama daha çok varoluşsaldır. Güzel olmak zorunda değildir; sarsıcı olması yeterlidir.
► Duende hissedildiği an nasıl tanınır?
Sessizlikle. Dinleyicinin nefesini tuttuğu, zamanın askıya alındığı anlarda.
Duende, flamenko sahnesinden taşarak çağdaş sanatta bir yoğunluk metaforuna dönüşmüştür. Sinemada doğrudan adlandırılmasa bile, karakterin kırılma anlarında hissedilen o açıklanamaz gerilim, duende’nin modern izdüşümüdür.
Müzikte Nick Cave, Leonard Cohen gibi sanatçılar; şiirde Lorca’nın yanı sıra trajik bilinçle yazan pek çok modern şair, duende’ye yakın duran bir estetik üretir. Popüler kültürde ise kavram çoğu zaman yüzeyselleştirilse de, sahici anlarda hâlâ ayırt edilebilir.
Duende, sanatın konforunu bozan bir kavramdır. Güzel olanı değil, doğru olanı talep eder. Bu nedenle her zaman rahatsız edicidir. Ama tam da bu yüzden, sanatın en dürüst anlarını işaret eder. Duende’nin olduğu yerde taklit susar, gösteri çöker, hakikat konuşur.
► FLAMENKO
► ESTETİK
► TRAGEDYA
► VAROLUŞÇULUK
► PERFORMANS SANATI
